177ο: Η οργάνωση των συνεργείων των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας για τους Φαναριώτες μαστόρους, για τους ανθρώπους της σκληρής δουλειάς και του μόχθου. Πολλοί από αυτούς, στη διάρκεια των προηγούμενων αιώνων, φαίνεται πως έρχονταν εποχιακά τουλάχιστον από τις αρχές του 19ου αιώνα από τα μαστοροχώρια της Κόνιτσας και ιδιαίτερα από τη Στράτσιανη και κάποια στιγμή ο καθένας τους αποφάσισε να εγκατασταθεί μόνιμα στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, στα τέλη του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Οι μάστοροι από τη Στράτσιανη κι από τα άλλα μαστοροχώρια των Ιωαννίνων ήταν περιζήτητοι. Ήταν οι περίφημοι εσωτερικοί μετανάστες χτίστες της εποχής.
Σήμερα θα αναφερθώ στην οργάνωση της κάθε ομάδας εργασίας αυτών των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας και στην αυστηρή ιεραρχική δομή της.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Οι μάστορες του Φαναρίου Καρδίτσας δεν είχαν σωματείο, δεν ήταν οργανωμένοι σε σωματείο. Ήταν όμως οργανωμένοι σε μικρές ομάδες των 3- 6 ατόμων. Η κάθε μικρή ομάδα Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας ονομαζόταν “συνεργείο”, “μπουλούκι”, “ομάδα”.
Στην κάθε ομάδα υπήρχε μια εσωτερική οργάνωση, μια ιεραρχία, μια κατανομή αρμοδιοτήτων και ρόλων και ένας αυστηρός, άγραφος εσωτερικός κανονισμός. Οι βασικές ειδικότητες της μαστορικής τέχνης οργανώνονταν γύρω από το υλικό εργασίας και τη θέση του κάθε τεχνίτη στο συνεργείο δουλειάς. Όπως βλέπουμε και από τις φωτογραφίες με τα συνεργεία των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας- αλλά δεν είναι εύκολο τις κατανοήσουμε χωρίς επεξήγηση- οι βασικές ειδικότητες ενός συνεργείου, μιας ομάδας, ενός μπουλουκιού ήταν οι παρακάτω:
* του πρωτομάστορα,
* του μάστορα,
* του χτίστη,
* του βοηθού και
* του λατόμου.
Ας δούμε τώρα από πιο κοντά τις βασικές ειδικότητες αλλά και την αυστηρά δομημένη ιεραρχία ενός συνεργείου εργασίας Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας:
2. Ο πρωτομάστορας. Ο πρωτομάστορας ήταν ο αρχιμάστορας, ο αρχηγός της ομάδας των μαστόρων της πέτρας. Ο πρωτομάστορας ήταν ο επικεφαλής του συνεργείου, της μικρής ομάδας των μαστόρων της πέτρας. Ήταν ο αρχηγός, ο “εγκέφαλος”, ο υπεύθυνος της ομάδας και του έργου. Ήταν αυτός που ερχόταν σε επαφή και διαπραγμάτευση με την κάθε δημόσια πολιτική ή θρησκευτική εξουσία ή με τον ιδιοκτήτη του ακινήτου. Ήταν αυτός που έκλεινε τις συμφωνίες, έβγαζε τα σχέδια, είχε την επίβλεψη των εργασιών, διαχειριζόταν τα οικονομικά και είχε την τελική ευθύνη για την ποιότητα του έργου.
Την ειδικότητα και τον ρόλο του πρωτομάστορα είχαν αρκετοί Φαναριώτες μάστοροι, όπως για παράδειγμα ο Λιούλιος, ο οποίος ήταν ο πρωτομάστορας του πετρόχτιστου δημοτικού σχολείου στο Φανάρι Καρδίτσας, ο Βαγγέλης Λιανός και άλλοι.
Η συμφωνία, το “κλείσιμο της δουλειάς”, δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση, καθώς απαιτούσε από τον πρωτομάστορα να είναι όχι μόνο καλός τεχνίτης στη δουλειά αλλά και ικανός διπλωμάτης.
Η διαδικασία ήταν η ακόλουθη:
Ο ιδιοκτήτης του ακινήτου, ή ο κοτζάμπασης του χωριού επί τουρκοκρατίας, ή ο πρόεδρος της κοινότητας ή ο δήμαρχος της πόλης, ή ο ιερέας μιας ενορίας έψαχναν να βρουν το καλύτερο συνεργείο μαστόρων της πέτρας. Αυτή η αναζήτηση του συνεργείου γινόταν με βάση τη φήμη που είχε ο πρωτομάστορας και το μπουλούκι του. Ο πρωτομάστορας καλούνταν να επισκεφθεί τον τόπο του έργου, εξέταζε το έδαφος, την ποιότητα της πέτρας που υπήρχε κοντά και το μέγεθος της εργασίας που απαιτούνταν.
Η συμφωνία του πρωτομάστορα με τον ιδιοκτήτη ή την τοπική εξουσία δεν αφορούσε μόνο το ύψος της αμοιβής για την εργασία αλλά και μια σειρά άλλα σημαντικά ζητήματα που έπρεπε να αντιμετωπιστούν, προκειμένου να ξεκινήσουν οι εργασίες.
Πιο συγκεκριμένα, η συμφωνία αφορούσε:
* Το ύψος της αμοιβής για το σύνολο του έργου.
* Το είδος της πληρωμής, αν δηλαδή θα ήταν σε μετρητά ή σε είδος, όπως σε σιτάρι, σε καλαμπόκι ή σε ζώα. Σε είδος γινόταν σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Όπως θα μου πει ο Πέτρος Καρακώστας, στα χρόνια της γερμανικής Κατοχής οι Φαναριώτες μαστόροι φτιάξαν σπίτια σε χωριά του κάμπου με δύο σταμπόλια, δηλαδή με τέσσερις τενεκέδες καλαμπόκι. Δεν είχαν να φάνε.
* Τον τρόπο της πληρωμής- καθώς η πληρωμή γινόταν σε δόσεις: κάποια χρήματα στην αρχή, κάποια άλλα όταν θα χτιζόταν τα θεμέλια του ακινήτου, κάποια άλλα όταν θα τελείωνε το πάτωμα και κάποια όταν θα τελείωνε και η σκεπή και το έργο στο σύνολό του.
* Το κατάλυμα και το φαγητό. Ο εκάστοτε εργοδότης (ο ιδιοκτήτης ή η τοπική εξουσία) θα έπρεπε να εξασφαλίσει στέγη και φαγητό για το συνεργείο, όταν αυτό εργαζόταν μακριά από το Φανάρι και έμεινε εκεί για μια βδομάδα ή για μήνες μέχρι να τελειώσει το έργο.
* Τον χρόνο έναρξης και παράδοσης του έργου.
* Τα υλικά του έργου, ποιος δηλαδή θα φροντίσει να βρει και να φέρει τις πέτρες, τους πλίνθους, την άμμο, τον ασβέστη, την ξυλεία και μια σειρά άλλα πράγματα.
Η συμφωνία επισφραγιζόταν με μια χειραψία και μ’ ένα καλό γεύμα με κρασί. Μπορεί να υπογραφόταν και γραπτό συμβόλαιο, αλλά ο λόγος του πρωτομάστορα και του ιδιοκτήτη ή της εξουσίας ήταν η εγγύηση. Αν ένας πρωτομάστορας χάλαγε τη συμφωνία, η φήμη του καταστρεφόταν. Και όπως λέει ο λαός μας, “καλύτερα να σου βγει το μάτι παρά το όνομα”.
Όπως βλέπουμε, ο ρόλος του πρωτομάστορα ήταν πολύ σημαντικός και την ικανότητα αυτή δεν την είχαν όλοι οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας. Για αυτό περιοριζόταν σε άλλες ειδικότητες της μαστορικης τέχνης και σε άλλους ρόλους.
[Όλοι εμείς, που είμαστε “απ’ έξω”, δεν μπορούμε να δούμε αυτές τις τεράστιες διαφοροποιήσεις στους ρόλους και τις ειδικότητες μέσα στο συνεργείο των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας. Τώρα αρχίζει να φωτίζεται ο νους μας].
3. Οι μαστόροι. Οι μάστορες ήταν οι έμπειροι τεχνίτες της μαστορικής τέχνης. Κι εδώ υπήρχε καταμερισμός της εργασίας, υπήρχε εξειδίκευση. Άλλος μάστορας ειδικευόταν στο πελέκημα της πέτρας, στο κομψό σκάλισμά της δίνοντας την τελική μορφή, τη μορφή που χρειαζόταν και άλλος μάστορας ειδικευόταν στο χτίσιμο της πέτρας, με τη λάσπη και με το μυστρί. Οι πέτρες έπρεπε να έχουν μια τέλεια εφαρμογή και ομορφιά. Ο χτίστης ήταν ο τεχνίτης που αναλάμβανε το χτίσιμο των τοίχων και τη δομή των κτιρίων. Συχνά οι Φαναριώτες μάστοροι ήταν ταυτόχρονα και πελεκητές και χτίστες της πέτρας. Οι μάστορες επεξεργάζονταν και το ξύλο, το οποίο χρησιμοποιούνταν για τις ξυλοδεσιές των τοίχων των κτιρίων προκειμένου να αντέχουν στους σεισμούς.
Οι μαστόροι ήταν σοβαροί και υπεύθυνοι στο έργο τους, καθώς άμα το έργο δεν άρεσε στον ιδιοκτήτη του ακινήτου, τότε κινδύνευε να μην τον ξαναπάρει ο πρωτομάστορας στη δουλειά.
Από το πλήθος των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας ξεχώρισαν κάποια πρόσωπα και αναδείχτηκαν σε αρχιμάστορες και πρωτομάστορες. Έτσι, για το δημοτικό σχολείο αρχιμάστορας για τα αγκωνάρια, δηλαδή για τις πέτρες που θα μπουν στις γωνίες του κτιρίου, ήταν ο Νικολάκης Λιανός, ενώ για το χτίσιμο ο Πέτρος Καρακώστας. Βέβαια για το πετρόχτιστο δημοτικό σχολείο του χωριού μας εργάστηκαν πολλοί μάστοροι, για να τελειώσει το έργο σύντομα, σε δύο τρία χρόνια(1928- 1931). Ο Λιούλιος, όπως είπα ήταν ο επικεφαλής, ο πρωτομάστορας του έργου και των συνεργείων των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας.
4. Οι καλφάδες, οι βοηθοί. Οι βοηθοί ήταν το δεξί χέρι των μαστόρων της πέτρας. Είχαν περάσει το στάδιο του μαθητευόμενου εργάτη αλλά δεν είχαν φτάσει και στο επίπεδο να είναι πλήρεις μάστοροι. Έφτιαχναν τη λάσπη, την κουβαλούσαν σε τενεκέδες και την έδιναν στους μαστόρους για να χτίσουν, τους έδιναν τα ξύλα για να στήσουν τις σκαλωσιές και λοιπά. Όπως μού είπε ο Πέτρος Καρακώστας, ο οποίος γεννήθηκε το 1954, ο πρωτομάστορας ενός συνεργείου, αφού έκλεινε τη συμφωνία, έστελνε τους βοηθούς του στο χωριό όπου έπρεπε να γίνει το έργο για να κάνουν τις αναγκαίες προετοιμασίες, όπως για να “κόψουν” πλιθιά στον κάμπο, να φτιάξουν τον ασβέστη και λοιπά και αφού ετοιμαστούν όλα αυτά τότε πήγαιναν οι Φαναριώτες μαστόροι. Οι μαστόροι δεν δείχναν όλα τα μυστικά της τέχνης τους στους βοηθούς, γιατί φοβόντουσαν πως θα τους βρουν αύριο μπροστά τους ως ανταγωνιστές στη δουλειά.
5. Τα μαστορόπουλα, τα τσιράκια. Αυτά ήταν μικρά παιδιά, συνήθως παιδιά των μαστόρων του συνεργείου, τα οποία μάθαιναν κοντά στους έμπειρους μαστόρους τη μαστορική τέχνη από το μηδέν. Έκαναν σκληρές και βοηθητικές δουλειές, όπως το κουβάλημα του νερού, της πέτρας, της λάσπης. Έφτιαχναν ή μάζευαν σόμπολα, δηλαδή μικρά πετραδάκια για να μπουν ως κονίωμα στους τοίχους που έχτιζαν οι μαστόροι. Τα μαστορόπουλα καθοδηγούνταν από τους έμπειρους μαστόρους για να αποφύγουν λάθη ή την έκθεση σε σοβαρούς κινδύνους για την υγεία τους. Τα τσιράκια μάθαιναν τη μαστορική τέχνη με τα μάτια. “Τα μαστορόπουλα δεν τολμούσαν να πουν κουβέντα στους μαστόρους. Οι μάστορες ήταν οι στρατηγοί”, θα μου πει ο Πέτρος Καρακώστας.
6. Ο λατόμος. Ο λατόμος, ή αλλιώς ο νταμαρτζής, έβγαζε τις πέτρες από κάποιο λατομείο της περιοχής. Αυτός ήταν ο υπεύθυνος για την εξόρυξη και τη πρώτη επιλογή της πέτρας από το νταμάρι. Την τελική επιλογή θα την έκανε ο πελεκητής της πέτρας, ο “πελεκάνος”, όπως τον έλεγαν, και ο μάστορας, ο χτίστης. Δεν υπήρχαν έτοιμες πέτρες. Οι πέτρες έπρεπε από κάπου να παρθούν. Το έργο αυτό το είχε αναλάβει ο λατόμος μάστορας. Το συνεργείο των Φαναριωτών μαστόρων ήταν αναγκασμένο να δουλεύει με την πέτρα που έβρισκαν στην περιοχή που γινόταν το έργο. Οι πέτρες διέφεραν στη σκληρότητα και την αντοχή. Υπήρχαν περιοχές, όπως τα χωριά του θεσσαλικού κάμπου, όπου δεν υπάρχουν πέτρες. Το μπουλούκι των Φαναριωτών μαστόρων ήταν υποχρεωμένο να κατασκευάζει πλιθιά, με χώμα, νερό, άχυρο και λάσπη. Τα περισσότερα σπίτια της πεδιάδας της Θεσσαλίας ήταν και εξακολουθούν να είναι φτιαγμένα από πλίνθους. Δεν έβρισκαν πέτρες ούτε και για τα θεμέλια των σπιτιών.
Την πρώτη και την τελευταία ευθύνη για το σύνολο του έργου και των εργασιών την είχε ο πρωτομάστορας.
7. #Στις τρεις φωτογραφίες βλέπουμε τρία συνεργεία, τρία μπουλούκια, τρεις ομάδες Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας σε διάφορα μέρη της Θεσσαλίας. Οι εργασιακές δραστηριότητες των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας ξεπερνούσαν και τα όρια της Θεσσαλίας και έφταναν μέχρι και τους γειτονικούς της νομούς, όπως τα Γρεβενά και την Ευρυτανία…
Στην πρώτη φωτογραφία, 1ος από δεξιά όπως την κοιτάμε, είναι ο Γκέλης Δημήτρης.
Στη δεύτερη φωτογραφία, στην οικοδομή, ο 2ος όρθιος είναι ο Γκέλης Δημήτρης, με τον τενεκέ είναι ο Βασίλης Ταμπάκης και ο τελευταίος δεξιά είναι ο Βαγγέλης Σουρέλης.
Στην τρίτη φωτογραφία, δεξιά είναι ο Αποστόλης Γκέλης και καθιστός ο Αγγελάκης Κωνσταντίνος. Οι φωτογραφίες είναι από το αρχείο της οικογένειας Χαρούλας Γκέλη.
Σήμερα δεν υπάρχει ούτε ένα συνεργείο Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας που οι μακρινοί πρόγονοί τους να έχουν έρθει από τη Στράτσιανη και απ’ άλλα μαστοροχώρια της επαρχίας της Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων. Όσοι εξασκούσαν τη μαστορική τέχνη έχουν πεθάνει, ενώ τα παιδιά τους έφυγαν από το χωριό για άλλες εργασίες και σε άλλα μέρη.
8. Ήρθε, νομίζω, ο καιρός, το ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, να τιμήσει τους ανθρώπους του μόχθου και του πολιτισμού- γιατί τα πέτρινα σπίτια, τα σχολεία, οι βρύσες, οι εκκλησίες και τα γεφύρια είναι πολιτισμός, είναι μνημεία αρχιτεκτονικής κληρονομιάς- με τη δημιουργία ενός μουσείου:
“Μουσείου Φαναριωτών Μαστόρων Πέτρας”
Αύριο η συνέχεια
Κυριακή, 3 Μάη 2026
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
