183ο: Η οικογένεια μαστόρων Σαναβίτη: Από το Σαναβό Κόνιτσας στο Φανάρι Ιθώμης;
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη ιστοριοδιφική έρευνα για την καταγωγή των μαστόρων του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Η έρευνα αυτή γκρεμίζει μύθους που έχουν δημιουργηθεί τόσο από τους ίδιους τους μαστόρους όσο και από τους μελετητές και συγγραφείς, που τους αναπαρήγαγαν. Σήμερα θα αναφερθώ στην οικογένεια Σαναβίτη. Η Ιστορία του χωριού μας γράφεται μέσα από την ιστορία της κάθε οικογένειας μαστόρων.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, συγγραφέας του βιβλίου: Σκόρπια φύλλα, 1997, στη σελίδα 134, γράφει πως από το χωριό Στράτσιανη της Ηπείρου έχουν έρθει μετά από την Απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τους Τούρκους το 1881, δύο άτομα με το όνομα Σαναβίτη.
* Ο Σαναβίτης Ευάγγελος του Κωνσταντίνου και
* Η Σαναβίτη Ευαγγελή.
Όπως θα με ενημερώσει η οικογένεια Σαναβίτη, δεν έχει υπάρξει στο χωριό μας καμία γυναίκα με το όνομα Σαναβίτη Ευαγγελή, αλλά μόνο με το όνομα Σαναβίτη Αγγελική.
Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, στο ίδιο βιβλίο του, στη σελίδα 149, γράφει πως από τη Στράτσιανη ήρθαν και άσκησαν τη μαστορική τέχνη οι παρακάτω άντρες και τα παιδιά τους με το επώνυμο Σαναβίτης:
* Σαναβίτης Ευάγγελος και
* Σαναβίτης Σωκράτης του Ευαγγέλου.
Για να δούμε όμως αν έχουν έτσι τα πράγματα. Για τον σκοπό αυτό θα καταφύγω στις ιστορικές πηγές.
2. Στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης της επαρχίας Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων, το οποίο καλύπτει μια μεγάλη ιστορική περίοδο, από το 1845 έως το 1933, δεν υπάρχει πουθενά το επώνυμο Σαναβίτης.
Όπως θα μου πει και ο 74χρονος Κωσταρέλης Παναγιώτης, καθηγητής από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων, “το επώνυμο αυτό δεν υπάρχει στο χωριό μας. Υπάρχει όμως στον δήμο Κόνιτσας ένα χωριό το οποίο λεγόταν Σαναβό. Ίσως το επώνυμο Σαναβίτης να προέκυψε από το όνομα του χωριού Σαναβό. Σαναβίτη λέμε τον κάτοικο του Σαναβό”.
3. Στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, το οποίο καλύπτει την περίοδο από το 1840 έως το 1938, το επώνυμο Σαναβίτης το συνάντησα τρεις φορές:
* Σαναβίτης Κωνσταντίνος του Ευαγγέλου, έτος γέννησης 1914, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Σαναβίτης Σωκράτης του Ευαγγέλου, 1916, Φανάρι
* Σαναβίτης Σωτήριος του Ευαγγέλου, 1918, Φανάρι.
Όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς, πρόκειται για τρία αδέρφια, τα οποία είναι παιδιά του Σαναβίτη Ευαγγέλου.
4. Στο Δημοτολόγιο Φαναρίου Ιθώμης βρίσκουμε τα παρακάτω ονόματα, στοιχεία και πληροφορίες που μας ενδιαφέρουν:
* Ο Σαναβίτης Ευάγγελος του Κωνσταντίνου και της Παναγιώτας, γεννήθηκε το 1896 στο Φανάρι Ιθώμης, ήταν κτίστης, πέθανε το 1975, παντρεύτηκε την Αγγελική, το γένος Παγονόπουλου, η οποία γεννήθηκε το 1884 και απεβίωσε το 1974. Έκανε μαζί της τα παρακάτω τέκνα:
– τον Κωνσταντίνο, ο οποίος γεννήθηκε το 1914
– τον Σωκράτη, ο οποίος γεννήθηκε το 1916
– τον Σωτήριο, ο οποίος γεννήθηκε το 1918 και
– τη Χρυσαυγή, η οποία γεννήθηκε το 1923.
Διαπιστώνουμε πως οι γονείς του Σαναβίτη Ευαγγέλου, ο οποίος άνοιξε οικογενειακή μερίδα στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας, ήταν ο Σαναβίτης Κωνσταντίνος και η Σαναβίτη Παναγιώτα.
Διαπιστώνουμε επίσης πως ούτε ο Σαναβίτης Ευάγγελος ούτε ο πατέρας του Σαναβίτης Κωνσταντίνος είναι γραμμένοι στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου ή στο Δημοτολόγιο του Φαναρίου σε δική τους οικογενειακή μερίδα.
Τι μπορεί να σημαίνουν όλα αυτά; Ποια συμπεράσματα μπορεί κανείς να εξαγάγει; Από πού είναι η καταγωγή και ποιος είναι ο χρόνος γέννησης του Σαναβίτη Ευαγγέλου, του Σαναβίτη Κωνσταντίνου και της Σαναβίτη Παναγιώτας;
5. Πριν απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα, ας δούμε κάποια πράγματα και στοιχεία για τα παιδιά του Σαναβίτη Ευαγγέλου του Κωνσταντίνου και της Παναγιώτας:
* Ο Σαναβίτης Κωνσταντίνος, ο οποίος γεννήθηκε το 1914 και πέθανε το 1974, ήταν σύζυγος της Μαρίας, το γένος Λυγιδάκη. Έζησε στην Αθήνα, υπηρέτησε στην Αστυνομία πόλεων και δεν απέκτησε παιδιά.
* Ο Σαναβίτης Σωκράτης, ο οποίος γεννήθηκε το 1916 ήταν κτίστης, όπως και ο πατέρας του Ευάγγελος. Πέθανε το 2004. Παντρεύτηκε την Αγορούλα, το γένος Κατσάρου, η οποία γεννήθηκε το 1917 και απεβίωσε το 1989. Έκανε μαζί της μια κόρη:
– την Αγγελική, η οποία γεννήθηκε το 1951 στο Φανάρι και παντρεύτηκε τον Ηρακλή Παππά, ο οποίος είναι συνταξιούχος ταχυδρόμος σήμερα. Έκανε μαζί του δύο παιδιά, τον Γιάννη, ο οποίος γεννήθηκε το 1971 και είναι αστυνομικός και τη Μαρίνα, η οποία είναι τραπεζική υπάλληλος. Ζουν στη Θεσσαλονίκη.
[ Η Σαναβίτη Αγγελική μου έδωσε πολύτιμες πληροφορίες αλλά και φωτογραφικά ντοκουμέντα. Την ευχαριστώ πολύ]
* Ο Σαναβίτης Σωτήριος, ο οποίος γεννήθηκε το 1918, παντρεύτηκε τη Γεωργία, το γένος Χ. Φασούλα. Έκανε μαζί της δύο κόρες, την Αγγελική και την Ευανθία. Ο Σωτήρης ήταν οδηγός σε πετρελαϊκή εταιρεία. Ζούσε στον Πειραιά. Στο χωριό δεν είχε σπίτι, όπως δεν είχε ούτε ο Κωνσταντίνος. Φιλοξενούνταν στο πατρικό σπίτι, που είναι στην απάνω γειτονιά στη συνοικία τα “Μαστόρικα”.
* Η Σαναβίτη Χρυσαυγή, η οποία γεννήθηκε το 1923, παντρεύτηκε τον Δημήτρη Λιανό, αδερφό του Βασίλη Λιανού (Μανά). Έκανε δύο κορίτσια, την Αγγελική και την Ευανθία. Έχει πεθάνει. Ζούσε στο Κρυονέρι Αττικής.
6. Μιλώντας με την κόρη τού Σαναβίτη Σωκράτη, την Αγγελική (γεν. 1951), αυτή μου είπε:
“Δεν ξέρω από πού ήρθαν. Ο παππούς Ευάγγελος έλεγε πως ήρθαν από τη Στράτσιανη. Ο παππούς μου Ευάγγελος και η γιαγιά Αγγελική γεννήθηκαν στη Στράτσιανη. Η γιαγιά Αγγελική με τον Νικολάκη Λιανό ήταν πρώτα ξαδέρφια. Δεν γεννήθηκαν στο Φανάρι οι παππούδες μου. Έλεγαν πως ήρθαν από εκείνα τα χωριά που ήταν πετρώδη. Η γιαγιά μπορεί να ήταν 12 χρόνια μεγαλύτερη. Δεν θυμάμαι αν έλεγαν πως είναι από το ίδιο χωριό. Η γιαγιά ήταν όμορφη. Η γιαγιά μιλούσε για τον πατέρα της, τον Παγονόπουλο. Ο παππούς μου Βαγγέλης δεν έλεγε ποτέ τίποτα. Δεν ξέρω τίποτα για τον Παγονόπουλο. Δεν υπάρχει σήμερα κανένας με αυτό το επώνυμο. Η ξαδέρφη μου, μου είπε πως το επώνυμο Παγονόπουλος είναι από την Πελοπόννησο. Νομίζω πως η γιαγιά μου η Αγγελική, πήγε δύο χρονών στη Στράτσιανη”.
Είναι φανερό πως τα πράγματα εμφανίζονται μπερδεμένα. Η μνήμη εξασθένησε ή απέβαλε την ανάμνηση των εξιστορήσεων. Ο χρόνος αποσβένει τα προφορικά λόγια από τη μνήμη, τα εκφυλίζει ή τα παραποιεί. Έχουμε όμως τα επίσημα αρχεία, τα γραπτά κείμενα από τα οποία προκύπτει πως:
Πρώτον, το επώνυμο Σαναβίτης δεν υπάρχει στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης για την περίοδο από το 1845 έως το 1933. Είναι η περίοδος που μας ενδιαφέρει.
Δεύτερον, το επώνυμο Παγονόπουλος δεν υπάρχει ούτε αυτό στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης για την ίδια περίοδο.
Το πιο πιθανό είναι πως όλο αυτό το μπέρδεμα, η σύγχυση, έγινε γιατί στην ίδια γειτονιά, στην ίδια συνοικία, τα “Μαστόρικα”, μεγάλωσαν και συναναστράφηκαν άνθρωποι που έχουν έρθει από διαφορετικά μέρη της Ηπείρου ή και άλλων περιοχών, όπως την Άρτα. Κυριάρχησε η άποψη πως όλοι ήρθαν από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων. Γύρω στο 1970, ο διορισμένος πρόεδρος της κοινότητας , Δημήτρης Ταμπάκης, έβαλε δύο πινακίδες στην κάτω γειτονιά της συνοικίας τα “Μαστόρικα”. Στο ένα σοκάκι γράφει “οδός Στράτσαινης” και στο άλλο, μπροστά από τα σπίτια των Σουρελαίων, των Ταμπάκηδων και των Καστάνηδων γράφει “οδός Κόνιτσας”. Αυτές οι πινακίδες ενέτειναν τη σύγχυση για την καταγωγή της κάθε ξεχωριστής οικογένειας.
Η περιοχή της Θεσσαλίας απελευθερώθηκε το 1881, ενώ η περιοχή της Ηπείρου το 1913.
Το πώς μπορεί να έχουν γίνει τα πράγματα, θα προσπαθήσω να το καταδείξω παρακάτω.
7. Δεχτείτε ως αληθινό το παρακάτω σενάριο, καθώς έχουμε ως δεδομένα από τα αρχεία πως τα επώνυμα Σαναβίτης και Παγονόπουλος δεν υπάρχουν στα Μητρώα Αρρένων της Στράτσιανης Ιωαννίνων και τη μαρτυρία από κατοίκους της Στράτσιανης πως τους κατοίκους του χωριού Σαναβό Κόνιτσας τους λένε σε όλη την περιοχή “Σαναβίτες”. Έτσι:
Ο Σαναβίτης Ευάγγελος του Κωνσταντίνου και της Παναγιώτας, γεννήθηκε το 1896 στο χωριό Σαναβό της Κόνιτσας. Λογικά ο πατέρας του και η μάνα του θα πρέπει να γεννήθηκαν 20 με 30 χρόνια πιο πριν, δηλαδή γύρω στα 1865. Οι γονείς του θα είχαν και άλλα παιδιά και ήταν φτωχοί. Ο πατέρας του έκανε και τη δουλειά του κτίστη. Ο μικρός Ευάγγελος σε ηλικία 16-17 ετών έρχεται το 1912-1913 στο Φανάρι Ιθώμης. Στην Ήπειρο διεξάγεται πόλεμος του ελληνικού στρατού με τα οθωμανικά στρατεύματα. Φεύγει για να γλιτώσει. Έρχεται στο Φανάρι Ιθώμης και παντρεύεται την Αγγελική, το γένος Παγονόπουλου, η οποία είναι γεννημένη το 1884 και είναι 12 χρόνια μεγαλύτερή του. Το 1914 κάνουν το πρώτο τους παιδί, τον Κωνσταντίνο και ακολουθούν και τα υπόλοιπα. Ασχολείται ως κτίστης κοντά σε άλλους μαστόρους που έχουν το επώνυμο Παγονόπουλος. Ο Παγονόπουλος Στέργιος και ο Παγονόπουλος Δημήτρης του Γεωργίου είναι μαστόροι στο χωριό μας, το Φανάρι. Κάποιος από αυτούς είναι ο πεθερός του.
Τα υπόλοιπα είναι γνωστά…
Είναι προφανές πως χρειάζεται παραπέρα έρευνα. Τα συμπεράσματα είναι εωλα.
8. Ας δούμε από πιο κοντά το χωριό Σαναβό της Κόνιτσας.
Το χωριό αυτό από το 1953 ονομάζεται Αετόπετρα. Πιο πριν ονομαζόταν Σαναβό. Έτσι το ξέρουν ακόμα και σήμερα. Είναι ένα ορεινό χωριό, σε υψόμετρο 540 μέτρων, 11 χλμ δυτικά της Κόνιτσας, στην εύφορη κοιλάδα του ποταμού Αώου, κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα.
Το 1895 είχε 190 κατοίκους, 86 άρρενες και 104 γυναίκες.
Το 1913 είχε 179 κατοίκους και
Το 2021 είχε 101 μόνιμους κατοίκους.
Η οικονομία του Σαναβό ήταν συνδεδεμένη με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Το Σαναβό δεν έβγαζε μπουλούκια μαστόρων της πέτρας, όπως η Πυρσόγιαννη ή η Στράτσιανη. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως δεν υπήρχαν μάστοροι για τις ανάγκες των κατοίκων του χωριού.
Ο κάτοικος του Σαναβό ονομάζεται Σαναβίτης και η γυναίκα ονομάζεται Σαναβίτισσα. Η ιστορική ονομασία Σαναβίτης παραμένει ακόμα γνωστή στην ευρύτερη περιοχή της Κόνιτσας, ακόμα και στην ορεινή Στράτσιανη, όπως μου είπαν οι κάτοικοι του χωριού, όταν το επισκέφτηκα το Πάσχα του 2026.
9. Η Αγγελική Σαναβίτη, μιλώντας για τον παππού Σαναβίτη Βαγγέλη καθώς και για τον πατέρα της Σωκράτη, μου είπε:
“Ο παππούς μου Βαγγέλης ήταν άγιος άνθρωπος. Η μάνα μου, η Αγορούλα, ως νύφη, πέρασε πολύ καλά. Δεν άκουσα τους γονείς μου να μαλώνουν ποτέ. Ο παππούς ήταν μάστορας. Το ίδιο και ο πατέρας μου. Ο πατέρας μου συνεργάστηκε με τον Θρασύβουλο Σουρέλη και με τον Καναλιώτη Πιστρίκα. Ήταν αρχιμάστορας. Ο πατέρας μου δούλευε ως το 1975. Όταν πέθανε ο Θρασύβουλος, ο πατέρας μου συνεργάστηκε με τους Καναλιώτες Πιστρίκα και Καραλή, μέχρι τελευταία.
Δούλεψε στην οικοδομή στον Βόλο με τον σεισμό, για πολύ καιρό. Εργάστηκε και στο Φανάρι, στα γειτονικά χωριά, ιδιαίτερα τα Κανάλια αλλά και την Καρδίτσα. Στην Καρδίτσα εργάστηκε με βιβλιάριο ΙΚΑ.
Σαν οικογένεια είχαμε κάποια στρέμματα, γύρω στα 30. Βάζαμε και λίγα στρέμματα καπνό. Τα περισσότερα στρέμματα γης τα νοικιάζαμε, γιατί ο πατέρας μου ήταν κτίστης.
Πέθανε σε ηλικία 89 ετών. Τον είχα για 15 χρόνια στη Θεσσαλονίκη, όπου και τον θαψαμε.
Ο παππούς μου Βαγγέλης μού έλεγε μικρή ιστορίες. “Έλα να σου πω παραμύθια”, μου έλεγε και μου έλεγε ιστορίες από τον πόλεμο στη Μικρά Ασία, του 1920- 1922, στον οποίο πήρε μέρος.
Ο παππούς μου οργάνωνε και τα καρναβάλια στις Απόκριες στη γειτονιά και σ’ όλο το χωριό μας, το Φανάρι.
Ο παππούς μου Βαγγέλης δεν μου έλεγε για τον πατέρα του, Κωνσταντίνο.
Στο Φανάρι υπάρχει μόνο ένα σπίτι σαναβιτικο, το δικό μου, το πατρικό. Στο σπίτι αυτό έμειναν ο παππούς μου Βαγγέλης, η γιαγιά Αγγελική, ο πατέρας μου Σωκράτης, η μάνα μου Αγορούλα, εγώ, αλλά και τα αδέρφια του πατέρα μου όταν έρχονταν στο χωριό. Εγώ παντρεύτηκα το 1970 και έφυγα. Οι γονείς μου ζούσαν στο Φανάρι μέχρι που πέθανε η μητέρα μου το 1989. Μετά πήρα τον πατέρα μου στη Θεσσαλονίκη”.
10. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε το χωριό Σαναβό της Κόνιτσας στην εύφορη κοιλάδα του ποταμού Αώου. Πιθανολογώ πως από το χωριό αυτό ο μικρός Ευάγγελος ήρθε στο χωριό μας το Φανάρι Ιθώμης, όπου εργάστηκε ως μάστορας της πέτρας, παντρεύτηκε και έφτιαξε τη ζωή του αγαπητός από όλους τους ανθρώπους του.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε το συνεργείο των Φαναριωτών μαστόρων στον Βόλο, σε ώρα εργασίας, μετά τον καταστρεπτικό σεισμό. Στη φωτογραφία διακρίνουμε τον Σαναβίτη Σωκράτη να είναι στην άκρη δεξιά με το πόδι του πάνω σε ένα τούβλο, ενώ τρίτος από δεξιά με την τραγιάσκα στο κεφάλι είναι ο Θρασύβουλος Σουρέλης.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε τον παππού Σαναβίτη Βαγγέλη με τη γιαγιά Αγγελική στα σκαλοπάτια του σπιτιού μας στο Φανάρι, κάτω από το κάστρο.
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε τρεις γενιές Σαναβίτισσες μαζί: τη γιαγιά Αγγελική, την κόρη Μαρίνα και την εγγονή Αγγελική!
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τον παππού Σαναβίτη Σωκράτη πεζό με την εγγονή του Μαρίνα να είναι καβάλα στον γάιδαρο και να πηγαίνουν στο αμπέλι.
Αύριο η συνέχεια…
Κυριακή, 10 Μάη 2026
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
