184ο: Η οικογένεια των Παγονοπουλαίων μαστόρων της πέτρας του Φαναρίου Ιθώμης
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα για τους Φαναριώτες μαστόρους της πέτρας. Μια έρευνα η οποία πηγαίνει πολύ πίσω στον ιστορικό χρόνο και για αυτό αντιμετωπίζει πολλές πρακτικές δυσκολίες. Οι ιστορικές όμως πηγές αποτελούν το στέρεο έδαφος στο οποίο πατάω. Αλλά έτσι γράφεται η Ιστορία, η Ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Σήμερα θα αναφερθώ στην άγνωστη, για τους περισσότερους, οικογένεια των Παγονοπουλαίων- οι οποίοι υπήρξαν εξέχοντες μάστορες της πέτρας στο χωριό μας στα τέλη του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα και άφησαν τη σφραγίδα τους σε σημαντικά αρχιτεκτονικά έργα.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Ο ερευνητής και συγγραφέας του βιβλίου Σκόρπια φύλλα, Δημήτρης Χαντζιάρας, γράφει πως από τη Στράτσιανη της Ηπείρου ήρθαν μετά από την Απελευθέρωση του 1881
στο Φανάρι και τα παρακάτω τρία πρόσωπα:
* Παγονόπουλος Στέργιος
* Παγονοπούλου Γεωργία του Γεωργίου ή Παγονόπουλος Γεώργιος; και
* Παγονόπουλος Δημήτρης του Γεωργίου.
Ενώ στο κεφάλαιο που αναφέρεται στους χτιστάδες που ήρθαν από τη Στράτσιανη της Ηπείρου, γράφει:
* Παγονόπουλος Γεώργιος
* Παγονόπουλος Δημήτρης του Γεωργίου και
* Παγονόπουλος Στέργιος.
Είναι όμως έτσι ακριβώς τα πράγματα; Οι Παγονοπουλαίοι ήρθαν από τη Στράτσιανη και ήρθαν μετά από το 1881 στο Φανάρι Ιθώμης;
Ας τα δούμε τα πράγματα από πιο κοντά και με βάση τις ιστορικές πηγές.
2. Από το Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, το οποίο καλύπτει την περίοδο από το 1840 έως το 1938, προκύπτει πως μόνο δύο φορές αναφέρεται το επώνυμο αυτό και μάλιστα πριν από το 1881.
* Παγονόπουλος Γεώργιος, έτος γέννησης 1860, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Παγωνόπουλος Δημήτριος του Γεωργίου, έτος γέννησης 1875, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης.
Διαπιστώνουμε πως οι Παγονοπουλαίοι υπήρχαν στο Φανάρι πολύ πριν από το 1881 και δεν ήρθαν μετά από το 1881.
3. Από την έρευνα στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης της Κόνιτσας, το οποίο καλύπτει την περίοδο από το 1845 έως το 1933, διαπιστώνουμε πως σ’αυτό δεν υπάρχει καμία φορά γραμμένο το όνομα Παγονόπουλος.
Από την επιτόπια έρευνά μου στο χωριό Στράτσιανη, το Πάσχα του 2026, προέκυψε πως το επώνυμο Παγονόπουλος είναι άγνωστο και σήμερα στους ανθρώπους του χωριού. Τόσο ο καθηγητής Παναγιώτης Κωσταρέλης 74 χρόνων, όσο και ο Οικονόμου Λάζαρος, ταμίας της Αδελφότητας Πυργιωτών Αθήνας καθώς και οι Πασχάλης Παπαδημητρίου και Ευάγγελος Λώλης, μου είπαν πως το όνομα αυτό δεν υπάρχει στο χωριό τους ούτε το έχουν ακούσει.
Συνεπώς, οι θέσεις του Δημήτρη Χαντζιάρα περί καταγωγής τους από τη Στράτσιανη και ερχομού τους μετά από την Απελευθέρωση του 1881 στο Φανάρι, δεν είναι αληθινές και δεν στηρίζονται στην πραγματικότητα που αποκαλύπτει η έρευνα.
4. Κι ενώ θα περίμενε κανείς το επώνυμο Παγονόπουλος να είναι γραμμένο στο Δημοτολόγιο της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, αφού ήταν γραμμένο στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου πριν από το 1881, τελικά διαπιστώνει πως δεν υπάρχει σ’ αυτό. Το επώνυμο Παγονόπουλος δεν υπάρχει στα ονοματεπώνυμα και στο Δημοτολόγιο της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης.
Υπάρχει μόνο μία αναφορά του ονόματος Παγονόπουλος στο Δημοτολόγιο της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης και αυτή είναι εκεί που γίνεται λόγος για τη σύζυγο του Σαναβίτη Ευαγγέλου. Εκεί γράφει πως ο Σαναβίτης Ευάγγελος του Κωνσταντίνου και της Παναγιώτας, γεννήθηκε το 1896 στο Φανάρι και έχει για σύζυγο την Αγγελική, η οποία γεννήθηκε το 1884 και είναι το γένος Παγονόπουλου. Η Αγγελική πέθανε το 1974.
Τι μπορεί να σημαίνουν όλα αυτά;
5. Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, στο παραπάνω βιβλίο του, αναφέρει πως ο Παγονόπουλος Γεώργιος ήταν “από τους παλιούς που ήρθαν” στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης και που ήταν αρχιμάστοροι. Πιο συγκεκριμένα γράφει:
“Από τους παλιούς που ήρθαν αρχιμάστοροι ήταν ο Ρίζος Πατσιώλης, ο Γιώργος Παγονόπουλος και ο Γιώργος Ταμπάκης”.
Σύμφωνα με τον Χαντζιάρα, ο Γιώργος Παγονόπουλος, ο Δημήτρης Παγονόπουλος και ο Στέργιος Παγονόπουλος δούλεψαν στο κτίσιμο της εκκλησίας του Αγίου Σεραφείμ το 1925 με 1926 και του πέτρινου δημοτικού σχολείου το 1929 με 1931.
Από εκεί και πέρα το επώνυμο Παγονόπουλος “χάνεται” από το χωριό μας. Τι έχει συμβεί;
6. Εκείνο που είναι βέβαιο είναι πως η οικογένεια Παγονόπουλου ήταν στο Φανάρι Ιθώμης στη δεκαετία του 1850, για αυτό και δήλωσε το βρέφος, τον Γιώργο, το 1860, στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου. Ενδεχομένως η ημερομηνία γέννησης του Γιώργου Παγονόπουλου να μην είναι η σωστή, να έχει γεννηθεί δηλαδή πριν από 5-6 χρόνια και να δηλώθηκε το 1860. Κι αυτό γιατί το 1875 δηλώνεται ως έτος γέννησης του Παγονόπουλου Δημήτρη του Γεωργίου. Ο Δημήτρης Παγονόπουλος πρέπει να είναι γιος του Γιώργου Παγονόπουλου. Η Αγγελική Σαναβίτη, η οποία γεννήθηκε το 1884, το πιο πιθανό είναι να ήταν κόρη του Παγονόπουλου Γεωργίου. Γιος του Γιώργου Παγονόπουλου πρέπει να ήταν και ο Παγονόπουλος Στέργιος.
Σ’ όλα αυτά υπάρχει ένα πρόβλημα: Αν ο Γιώργος Παγονόπουλος γεννήθηκε γύρω στα 1860, τότε το 1930 που χτίστηκε το δημοτικό σχολείο, και ο ίδιος ήταν αρχιμάστορας, θα πρέπει να είχε ηλικία 70 ετών. Είναι εφικτό αυτό; Ίσως, αν λάβουμε υπόψη τόσο αυτό που είπε ο Χαντζιάρας: “Από τους παλιούς που ήρθαν αρχιμάστοροι…”, όσο και το γεγονός πως οι μάστορες δούλευαν ως τα βαθιά τους γεράματα και είχαν εμπειρία και τεχνογνωσία.
Το γιατί χάθηκε το επώνυμο Παγονόπουλος από το Φανάρι Ιθώμης, η απάντηση μπορεί να βρίσκεται στο γεγονός πως οι γιοι του έκαναν κορίτσια, ή έφυγαν από το χωριό μας. Η Αγγελική Σαναβίτη (γεν. 1951), θυμάται πως η γιαγιά της η Αγγελική, είχε μια αδερφή παντρεμένη στα Τρίκαλα…
Τόσα επώνυμα άλλωστε έχουν χαθεί…
Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε το πετρόχτιστο δημοτικό σχολείο του Φαναρίου Καρδίτσας, στο οποίο ο Παγονόπουλος Γεώργιος εργάστηκε ως αρχιμάστορας.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε την Αγγελική Σαναβίτη, το γένος Παγονόπουλου, με τον άντρα της Σαναβίτη Ευάγγελο, ο οποίος το πιο πιθανό είναι πως κατάγεται από το χωριό Σαναβό της Κόνιτσας, για αυτό και Σαναβίτης.
Διόλου απίθανο και οι Παγονοπουλαίοι να κατάγονται από το ίδιο χωριό, το Σαναβό. Δεν αποκλείεται όμως να είχαν καταγωγή από την Πελοπόννησο, όπου συνηθίζεται η κατάληξη -οπουλος. Παγωνόπουλος: του Παγώνη ο γιος.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε την Αγγελική- την εγγονή της γιαγιάς Αγγελικής- να είναι με την κόρη της Μαρίνα και την εγγονή της Αγγελική. Μετρήστε πόσες γενιές πέρασαν…
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε τη συνοικία τα “Μαστόρικα” στην ανατολική πλευρά του λόφου του Φαναρίου Ιθώμης και στην κορυφή του το μεσαιωνικό βυζαντινό κάστρο του.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε την εκκλησία του Αγίου Σεραφείμ, στην οποία αρχιμάστορας ήταν και ο Παγονόπουλος Γεώργιος.
Όποιος γνωρίζει κάτι περισσότερο, ας με ενημερώσει…
Αύριο η συνέχεια…
Δευτέρα, 11 Μάη 2026
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα
