185ο: Μιχαλοπουλαίοι μάστορες σ’ έργα αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στο Φανάρι
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την έρευνα και τα μαθήματα ιστορίας των έργων αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Σήμερα θα αναφερθώ στις γενεαλογίες του Χρήστου και του Ευαγγέλου Μιχαλόπουλου και στο έργο που δημιούργησαν ως μάστοροι της πέτρας κάποιοι από αυτούς.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά.
1. Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, στο βιβλίο του Σκόρπια φύλλα, 1997, γράφει πως από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων ήρθαν στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, μετά από την Απελευθέρωση του 1881 από τους Τούρκους, τα παρακάτω ονόματα που μας ενδιαφέρουν:
* Μιχαλόπουλος Ευάγγελος και
* Μιχαλόπουλος Αλέκος του Ευαγγέλου.
Λίγες σελίδες παρακάτω γράφει πως από τη Στράτσιανη της Ηπείρου ήρθε και άσκησε τη μαστορική τέχνη ο Μιχαλόπουλος Βαγγέλης.
Με άλλα λόγια, πως αυτοί οι δύο ήρθαν μετά από το 1881 στο Φανάρι και ήταν μάστοροι της πέτρας.
Ας τα δούμε τα πράγματα από πιο κοντά:
2. Από το Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, το οποίο καλύπτει την περίοδο από το 1840 έως το 1938, αντλούμε τα παρακάτω ονόματα που μας ενδιαφέρουν:
* Μιχαλόπουλος Χρήστος, έτος γέννησης 1842, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Μιχαλόπουλος Ευάγγελος, έτος γέννησης 1861, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Μιχαλόπουλος Μιχαήλ του Χρήστου, έτος γέννησης 1878, τόπος γέννησης Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Ευάγγελος του Χρήστου, 1882, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Αλέξανδρος του Ευαγγέλου, 1888, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Κώστας του Χρήστου, 1893, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Γεώργιος του Μιχαήλ, 1915, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Λάμπρος του Μιχαήλ, 1918, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Αρχοντής του Ευαγγέλου, 1922, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Απόστολος του Μιχαήλ, 1923, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Λάμπρος του Αλεξάνδρου, 1924, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Αναστάσιος του Ευαγγέλου, 1924, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Ιωάννης του Μιχαήλ, 1926, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Θωμάς του Ευαγγέλου, 1928, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Βάιος του Κωνσταντίνου, 1928, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Αναστάσιος του Νικολάου και της Βασιλικής, 1929, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Χρήστος του Κωνσταντίνου, 1931, Φανάρι
* Μιχαλόπουλος Απόλλων του Κωνσταντίνου και της Χαρίκλειας, 1937, Φανάρι.
Από το Μητρώο Αρρένων διαπιστώνουμε πως το επώνυμο “Μιχαλόπουλος” το συναντάμε στο Φανάρι Ιθώμης από το 1842, σαράντα χρόνια πριν από το 1881. Αν είχαμε μητρώο αρρένων και πριν από το 1840, είναι πολύ πιθανό να το βρίσκαμε γραμμένο και σ’ αυτό…
Θα διαπιστώσουμε ακόμη πως από όλους αυτούς τους άρρενες Μιχαλοπουλαίους, οι οποίοι δημιούργησαν οικογένεια, μόνο δύο θα ασχοληθούν επαγγελματικά ως μάστορες της πέτρας! Όλοι οι υπόλοιποι θα ασχοληθούν με τη γεωργία, τη κτηνοτροφία, την τέχνη της αγγειοπλαστικής καθώς και ως υπάλληλοι.
3. Στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης Ηπείρου, το οποίο καλύπτει την περίοδο από το 1845 έως το 1933, συναντάμε το επώνυμο Μιχαλόπουλος δύο φορές:
* Μιχαλόπουλος Αργύρης του Νικολάου, έτος γέννησης 1872, Στράτσιανη (Πύργος Κόνιτσας)
* Μιχαλόπουλος Βασίλειος του Αποστόλου, 1876, Στράτσιανη.
Μιλώντας με τους κατοίκους του χωριού, το Πάσχα του 2026, τρεις κάτοικοί του μου είπαν πως υπάρχει ακόμα και σήμερα το επώνυμο Μιχαλόπουλος στο χωριό τους, ενώ ένας μου είπε πως δεν υπάρχει αυτό το επώνυμο. Σήμερα στο χωριό Στράτσιανη ζουν όλοι και όλοι 12 κάτοικοι…
4. Στο Δημοτολόγιο της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, βρίσκουμε πως:
* Ο Μιχαλόπουλος Μιχαήλ του Χρήστου και της Στεργιάνως, γεννήθηκε το 1878 στο Φανάρι Ιθώμης και πέθανε το 1960.
* Ο Μιχαλόπουλος Ευάγγελος του Χρήστου και της Στεργιάνως, γεννήθηκε το 1882 στο Φανάρι και πέθανε το 1947.
5. Από όλα τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει πως στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, εμφανίστηκαν από τα μέσα του 19ου αιώνα δύο πρόγονοι των Μιχαλοπουλαίων,
ο Μιχαλόπουλος Χρήστος (γεν.1842) και ο Μιχαλόπουλος Ευάγγελος (γεν.1861):
Α. Ο πρώτος πρόγονος ήταν ο Μιχαλόπουλος Χρήστος, ο οποίος γεννήθηκε το 1842 στο Φανάρι. Προφανώς ζούσε εδώ με τους γονείς του, για τους οποίους δεν γνωρίζουμε με βάση τα επίσημα στοιχεία ούτε από πού κατάγονται ούτε πότε γεννήθηκαν. Υπάρχει ωστόσο μία παράδοση μέσα στους απογόνους πως κατάγονται από τη Σπάρτη, από το Γύθειο, πως είναι δηλαδή Σπαρτιάτες. Αυτό μου είπε ο Μιχάλης Μιχαλόπουλος, 63 ετών σήμερα.
Ας δούμε την εξέλιξη και την ανάπτυξη αυτής της οικογένειας, του Μιχαλόπουλου Χρήστου, μέσα στον χρόνο:
Ο Μιχαλόπουλος Χρήστος με τη Στεργιάνω γεννούν τρία αγόρια:
– τον Μιχαήλ, ο οποίος γεννήθηκε το 1878 πέθανε το 1960, παντρεύτηκε την Αγορή, το γένος Παπασμύρη και έκαναν εφτά παιδιά:
Πρώτος γεννήθηκε ο Γιώργος, ο οποίος πέθανε πολύ μικρός.
Δεύτερος γεννήθηκε ο Λάμπρος, το 1915, ο οποίος παντρεύτηκε την Αρετή και έκανε δύο παιδιά, τον Μιχάλη (1963) και την Αγορίτσα. Ο Μιχάλης ζει στο Φανάρι. Ο Μιχάλης Μιχαλόπουλος μου έδωσε πολύτιμες πληροφορίες, όπως ότι δεν έχει ακούσει καμία φορά το όνομα Αλέξανδρος Μιχαλόπουλος και ούτε πως κάποιος Μιχαλόπουλος ήταν κτίστης…
Τρίτος γεννήθηκε ο Αποστόλης, το 1923.
Τέταρτη η Σοφία.
Πέμπτος ο Ιωάννης το 1926, έκτη η Μαρία και τελευταία η Ευαγγελία.
– τον Ευάγγελο, ο οποίος γεννήθηκε το 1882, πέθανε το 1947, παντρεύτηκε την Κωνσταντινιά, το γένος Γκαμαρλιά και έκαναν έξι παιδιά:
Πρώτος γεννήθηκε ο Χρήστος, το 1920 και πέθανε το 2006, παντρεύτηκε την Πολυξένη Νανάκου και έκαναν τρία παιδιά.
Δεύτερος γεννήθηκε ο Αναστάσιος, το 1924,
ο οποίος ήταν αστυνομικός.
Τρίτος γεννήθηκε ο Θωμάς, το 1928, ο οποίος παντρεύτηκε τη Μάχη Τουλιά και πήγε γαμπρός στη συνοικία της Παναγιάς.
Τέταρτος γεννήθηκε ο Απόστολος, ο οποίος ήταν αστυνομικός και ήταν ο πατέρας της γνωστής μας ηθοποιού, της Κωνσταντίνας.
Πέμπτη γεννήθηκε η Κλεοπάτρα και έκτη η Χαρίκλεια.
Ο Χρήστος Μιχαλόπουλος (γεν. 1920), έκανε τρία παιδιά:
Πρώτα την Ειρήνη, η οποία πέθανε.
Δεύτερη την Ελένη, η οποία παντρεύτηκε τον Ιωάννη Σανίδα. Η Ελένη μου έδωσε πολύτιμες πληροφορίες, όπως ότι μέσα στους Μιχαλοπουλαίους δεν υπάρχει το όνομα Αλέξανδρος και μάλιστα να είναι κτίστης. Όλοι οι δικοί τους ασχολούνταν με τη γεωργική…
Τρίτον τον Ευάγγελο, τον Λάκο, όπως τον γνωρίζαμε, ο οποίος πέθανε.
– τον Κωνσταντίνο, ο οποίος γεννήθηκε το 1893, διετέλεσε πρόεδρος της κοινότητας Φαναρίου στα χρόνια της Κατοχής και παντρεύτηκε τη Χαρίκλεια, το γένος Χρ. Θανόπουλου και έκαναν τέσσερα παιδιά:
Πρώτος γεννήθηκε ο Βάιος το 1928.
Δεύτερος ο Χρήστος, ο οποίος γεννήθηκε το 1931. Ο Χρήστος είχε το ουζερί και το σπίτι του απέναντι από την ταβέρνα του Τραυλού στο Φανάρι.
Τρίτος γεννήθηκε ο Απόλλων, το 1931 και τελευταία η Ευαγγελία.
Αυτοί ήταν οι απόγονοι του πρώτου προγόνου των Μιχαλοπουλαίων που εμφανίζονται στο Φανάρι Ιθώμης στα μέσα του 19ου αιώνα και δημιούργησαν ένα μεγάλο γενεαλογικό κλαδί. Όπως θα μου πουν οι σημερινοί απόγονοι, δεν έχουν ακούσει να έχουν ασχοληθεί με την επεξεργασία της πέτρας, να είναι μάστορες, κανένας από όλους τους προγόνους τους. Κανένας τους δεν ασχολήθηκε με την οικοδομή. Όσοι έμειναν στο χωριό ασχολήθηκαν με τα καμίνια και με την κατασκευή τσουκαλιών, δηλαδή την παραγωγή πήλινων αγγείων, με τα καπνά, με τα βαμβάκια και με τα πρόβατα.
Ας δούμε τώρα τον δεύτερο πρόγονο, ο οποίος δημιούργησε το άλλο γενεαλογικό κλαδί και μας ενδιαφέρει περισσότερο.
Β. Δεύτερος πρόγονος των Μιχαλοπουλαίων στο Φανάρι Ιθώμης είναι ο Μιχαλόπουλος Ευάγγελος, ο οποίος γεννήθηκε το 1861 στο Φανάρι Ιθώμης. Από το Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης δεν προκύπτει ποιοι είναι οι γονείς του ούτε από πού προέρχονται. Για τον Δημήτρη Χαντζιάρα, πατέρας και γιος κατάγονται από τη Στράτσιανη της Ηπείρου και ήταν κτίστες.
Σύμφωνα με το Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου, ο Μιχαλόπουλος Ευάγγελος, ο οποίος γεννήθηκε το 1861, έκανε έναν γιο:
– τον Αλέξανδρο, ο οποίος γεννήθηκε το 1888, στο Φανάρι Ιθώμης. Ο Αλέξανδρος με τη σειρά του έκανε έναν γιο, τον Λάμπρο, ο οποίος γεννήθηκε το 1924 στο Φανάρι.
Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, στο ίδιο βιβλίο του, στη σελίδα 150, γράφει:
“Ο Αλέκος Μιχαλόπουλος, ο οποίος ήταν και εργολάβος, έκανε το υδραγωγείο από την “Πηγή” μέχρι τα “Πηλιορίκια”. Επίσης έκανε τις κολώνες, τα καλκάνια, τη σκεπή και τον κουμπέ στον άγιο Σεραφείμ. Ήταν φίλος του ούζου…”
Ας δούμε από πιο κοντά το έργο του στον ναό του αγίου Σεραφείμ, ο οποίος βρίσκεται στην είσοδο του χωριού μας και στον τόπο όπου αποκεφαλίστηκε ο εθνομάρτυρας Σεραφείμ το 1601, στη διάρκεια της πρώτης εξέγερσης του Διονυσίου του Φιλόσοφου.
Όπως ξέρουμε, οι κολώνες του ναού είναι τα κατακόρυφα στηρίγματα, τα οποία σηκώνουν το βάρος του θόλου, των τόξων και της σκεπής, ενώ χωρίζουν τον κυρίως ναό σε διαδρόμους. Κάθε κολώνα αποτελείται από τη βάση, τον κορμό και το κιονόκρανο.
Τα καλκάνια είναι τα αετώματα, δηλαδή τα τριγωνικά άνω τμήματα των τοίχων, τα οποία βρίσκονται στις στενές πλευρές του κτιρίου και κλείνουν το κενό κάτω από τη σκεπή. Τα καλκάνια ακολουθούν τη στέγη σε κάθε πτέρυγα, κάτω ακριβώς από τα κεραμίδια.
Η σκεπή του ναού του αγίου Σεραφείμ, όπως βλέπουμε στις φωτογραφίες, είναι μια σύνθετη κεραμοσκεπή, η οποία είναι δομημένη με βάση το σταυροειδές σχέδιο του συγκεκριμένου ναού. Η σκεπή αποτελείται από επιμέρους κεκλιμένα επίπεδα, τα οποία συγκλίνουν προς το κέντρο.
Ο κουμπές είναι ο τρούλος, ο θόλος, δηλαδή το ημισφαιρικό ανώτατο στέγαστρο που αντιπροσωπεύει τον ουράνιο θόλο για τους χριστιανούς. Ο τρούλος, όπως έχω γράψει σε προηγούμενο μάθημα, είναι πέτρινος και έγινε με αρχιμάστορα τον Νικολάκη Λιανό.
Ο ναός του αγίου Σεραφείμ έγινε με επίσημο αρχιτεκτονικό σχέδιο, το οποίο ακολούθησε τα πρότυπα του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με τρούλο. Αν και το σχέδιο ήταν αρχιτεκτονικό, η εκτέλεσή του βασίστηκε στους μαστόρους της πέτρας. Ο Αλέξανδρος Μιχαλόπουλος του Ευαγγέλου, καθώς ήταν ο επικεφαλής του συνεργείου των συγκεκριμένων κτιστών, μετέφερε στο πεδίο, στην πράξη, το λόγιο αρχιτεκτονικό σχέδιο. Αυτός ήταν ουσιαστικά ο πρακτικός αρχιτέκτονας…
7. Δεν γνωρίζω τι απέγιναν ο Ευάγγελος και ο Αλέξανδρος Μιχαλόπουλος. Δεν ξέρω και δεν μπόρεσα να βρω κάτι για τον γιο του Αλέξανδρου, τον Λάμπρο.
Όποιος γνωρίζει κάτι, ας με ενημερώσει. Τα τρία αυτά άτομα δεν είναι γραμμένα στο Δημοτολόγιο της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης. Είναι γραμμένα μόνο στο Μητρώο της κοινότητας Φαναρίου και όχι στο Δημοτολόγιο. Έτσι δεν μπορώ να πω από πού ήρθαν ή αν έχουν κάποια συγγένεια με το γενεαλογικό κλαδί της άλλης οικογένειας των Μιχαλοπουλαίων. Πάντως δεν είναι γραμμένα στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης της Κόνιτσας. Ίσως να ήταν γραμμένα σε κάποιο άλλο δημοτολόγιο, κάποιου άλλου χωριού και να έρχονταν στο Φανάρι όταν έβρισκαν εργασία. Δεν ξέρω…
Αύριο η συνέχεια..
Στις φωτογραφίες βλέπουμε την “Πηγή”, τα “Πηλιορίκια”, τον ναό του αγίου Σεραφείμ, με δύο φωτογραφίες, προκειμένου να γίνει κατανοητό το έργο του Αλέξανδρου Μιχαλόπουλου του Ευαγγέλου. Η εκκλησία έχει δύο καμπαναριά, δεξιά και αριστερά της κεντρικής εισόδου, η οποία είναι προς τη Δύση. Τρεις φωτογραφίες, η Πηγή , τα Πηλιορίκια και η εκκλησία του αγίου Σεραφείμ, είναι από το βιβλίο του Λάμπρου Σωτηρίου, “Φανάρι Ιθώμης, από το χθες στο σήμερα”, εκδόσεις Σαββάλας, 2010.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε το ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
