73ο: Σε τι χρησίμευαν οι πύργοι στο κάστρο…

73ο: Σε τι χρησίμευαν οι πύργοι στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης;
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την ερμηνευτική παρουσίαση και ιστορική περιγραφή του περίφημου κάστρου της Θεσσαλίας, του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης. Και το κάνω αυτό χωρίς να είμαι ο αρχαιολόγος του κάστρου ή καν αρχαιολόγος. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας αντί να ετοιμάσει ένα αναλυτικό κείμενο- κι εκείνο που μοίραζε τώρα πια δεν το μοιράζει στους επισκέπτες του κάστρου, παρόλο που το εισιτήριο από 3 ευρώ εκτινάχθηκε στα 5 ευρώ- με το οποίο θα ενημερώνει τον επισκέπτη, τον αφήνει ανημέρωτο. Είναι φανερό τι πρέπει να γίνει: Έκδοση και μοίρασμα δωρεάν ενός αναλυτικού φυλλαδίου για τους επισκέπτες καθώς και δημιουργία θέσεων ξεναγών στον νομό Καρδίτσας. Είναι απαράδεκτο να μην υπάρχει ούτε ένας επιστήμονας ξεναγός για το κάστρο και για τα άλλα αρχαία μνημεία της περιοχής! Οι παραμυθάδες δεν μπορούν να καλύψουν το κενό της ενημέρωσης, καθώς οι απαιτήσεις έχουν αυξηθεί κατακόρυφα, τόσο σε ποσότητα όσο και σε ποιότητα ενημέρωσης- πόσο μάλλον όταν αφορούν μαθητές σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης!
Σήμερα λοιπόν θα αναφερθώ στην πύλη του κάστρου και στους πύργους του. Ιδιαίτερα γύρω από τους πύργους του υπάρχουν πολλές μυθοπλασίες. Πολλοί πιστεύουν πως ξέρουν σε τι χρησίμευαν οι πύργοι και ποιος ήταν ο ρόλος τους. Κάποιοι ακόμα μπορεί να νομίζουν πως οι πύργοι στήριζαν το τείχος, ήταν δηλαδή σαν κολώνες του. Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά.
1. Το εξωτερικό τείχος του κάστρου. Σύμφωνα με την Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων η περίμετρος του κάστρου Φαναρίου ακολουθεί τη φυσική ανάγλυφη μορφολογία του εδάφους και σχηματίζει ένα ακανόνιστο πολύγωνο, εξάγωνο ή επτάγωνο. Το μήκος του φτάνει τα 255 μέτρα. Το εξωτερικό ύψος των τειχών του κυμαίνεται από 9 έως 13 μέτρα.
Για τον Εβλιγιά Τσελεμπή “το κάστρο είναι τετράγωνο κι επισκευασμένο τελευταία. Ο γύρος του είναι χίλια βήματα”. Προφανώς ο χαρακτηρισμός του ως “τετράγωνο” είναι κατά προσέγγιση.
Το κάστρο του Φαναρίου Καρδίτσας αποτελούσε ανεξάρτητο οχυρό με στρατιωτική σημασία και λειτουργία. Ήταν κατασκευασμένο σε καίριο στρατηγικό σημείο του θεσσαλικού κάμπου και της Πίνδου.
2. Η πύλη του κάστρου βρίσκεται στο νότιο τμήμα του κι αποτελούσε τον κύριο δίαυλο επικοινωνίας όσων βρίσκονταν εντός του με αυτούς που βρίσκονταν εκτός των τειχών του. Σύμφωνα με την Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Καρδίτσας υπάρχει και μια μικρότερη πύλη στα βόρεια του κάστρου, προσβάσιμη μόνο από εσωτερικά.
Την ύπαρξη τέτοιας, δεύτερης πύλης δεν αναγνωρίζει ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή στο έργο του. Γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή:
“Το κάστρο έχει μοναχά μια πύλη, που ανοίγει κατά τη δύση”. Βλέπε Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001.
Το ερώτημα που εγώ θέτω είναι το εξής: “Γιατί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας, γράφει πως το κάστρο είχε δύο πύλες;” Η απάντηση φαίνεται πως είναι η άγνοια του κειμένου του Τούρκου περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας.
[Προσωπικά αμφισβητώ την ύπαρξη τέτοιας πύλης, και συμφωνώ με τον Εβλιγιά Τσελεμπή που το επισκέφτηκε το 1668, καθώς εμείς που ήμασταν κάθε μέρα στο κάστρο βλέπαμε και μπαινοβγαίναμε από μια μικρή τρύπα που δεν είχε καμία σχέση με πύλη. Η Αρχαιολογική Υπηρεσία μεγάλωσε αυτή την μικρή τρύπα, που το πιο πιθανό ανοίχτηκε από τη φθορά του χρόνου και το πλιάτσικο των πετρών από τους κατοίκους του χωριού στις αρχές του 20ου αιώνα. Οι διαστάσεις της μικρής τρύπας, όπως τη θυμόμαστε ή την έχουμε σε φωτογραφίες, δεν έχουν καμία σχέση με τις τετραπλάσιες διαστάσεις της φερόμενης ως δεύτερης μικρής πύλης, για τη οποία κάνει λόγο η Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας!].
Δεν γνωρίζουμε αν η κεντρική πύλη του κάστρου είχε και προσθήκη καταφραγής, δηλαδή μια ξύλινη, μεταλλική επένδυση εσχάρα, που προστάτευε τα θυρόφυλλα
της πύλης.
Όπως φαίνεται στην πρώτη φωτογραφία την είσοδο του κάστρου, η οποία ήταν μια τοξωτή πύλη, την προστάτευε ο πύργος που είναι δίπλα της, δηλαδή οι στρατιώτες που ήταν στον πύργο αυτόν. Ως γνωστόν η πύλη ενός κάστρου αποτελούσε ένα από τα πιο ευάλωτα σημεία στην οχύρωσή του.
3. Οι πύργοι του κάστρου. Το εξωτερικό τείχος του κάστρου ενισχύεται από έξι πύργους που προεξέχουν του κυρίου τείχους και είναι τοποθετημένοι σε άνισα διαστήματα, για να ενισχύουν σε καίρια σημεία την άμυνά του, όπως ήταν η πύλη του και οι γωνίες του.
Οι έξι πύργοι του ήταν ορθογώνιοι και “εξωτερικοί” του κάστρου, χωρίς όμως να είναι αποκομμένοι από αυτό. Οι πύργοι αποτελούσαν βασικά αμυντικά στοιχεία με σκοπό την άμυνα και την προστασία του.
Οι πύργοι αρχικά, στη βυζαντινή τους κατασκευή, ήταν κενοί εσωτερικά, όπως βλέπουμε στη τελευταία φωτογραφία, αλλά και στις αεροφωτογραφίες. Το εσωτερικό τους μέρος είχε δύο ορόφους, όπως φαίνεται από τις τρύπες δοκοθηκών. Αυτό σημαίνει πως είχε δύο επίπεδα άμυνας στη διάρκεια των επιθέσεων: στον πρώτο και τον δεύτερο όροφο. Στο ισόγειο του κάθε πύργου δεν υπήρχαν τοξοθυρίδες ή τυφεκιοθυρίδες, για λόγους ασφαλείας. Οι τοξοθυρίδες ή τυφεκιοθυρίδες ήταν κάθετες σχισμές στο τείχος του πύργου από τις οποίες ήταν δυνατή η σκόπευση, αρχικά με τόξο και αργότερα, από τον 15ο αιώνα, με μικρά πυροβόλα όπλα κατά των επιτιθέμενων. Οι έξι πύργοι και οι σχισμές τους είχαν ως σκοπό τη προστασία του παρακείμενου τμήματος του τείχους, όπως πχ ήταν η πύλη. Οι έξι εξωτερικοί πύργοι έδιναν στους αμυνόμενους τη δυνατότητα να προκαλούν πλευρικά πυρά, πλαγιοβολές, κατά των επιτιθέμενων.
Σήμερα τα ξύλινα δάπεδα των ορόφων των πύργων δεν υπάρχουν, είτε γιατί έχουν καταστραφεί από τη φθορά του χρόνου, είτε γιατί τα πήραν οι κάτοικοι στις αρχές του 20ου αιώνα, γύρω στα 1907 και δώθε.
Ο κάθε εσωτερικός όροφος του πύργου συνδεόταν με τον από κάτω ή με τον από πάνω με ανασυρόμενη ξύλινη σκάλα.
Αυτοί οι πύργοι αρχικά είχαν βυζαντινή κατασκευή, αλλά στην πορεία άλλαξαν εσωτερικά σύμφωνα με την εξέλιξη των όπλων. Έτσι, ο πύργος που είναι δίπλα στην κεντρική πύλη του κάστρου δεν είναι κενός εσωτερικά αλλά είναι μπαζωμένος μέχρι πάνω.
Στις επάλξεις και τους πύργους οδηγούν κλίμακες ανόδου, δηλαδή πέτρινες σκάλες.
Το κάστρο του Φαναρίου δεν πρέπει να είχε κεντρικό πύργο, ή ακρόπυργο για τον άρχοντα, ή ως έσχατο σημείο καταφυγής και άμυνας. Ίσως τον ρόλο αυτόν να τον έπαιξε η πυριτιδαποθήκη του κάστρου…
#Στις φωτογραφίες βλέπουμε τα εξής:
* Την κεντρική πύλη του κάστρου και τον πύργο που την προστάτευε. Ο πύργος αυτός έχει μπαζωθεί στο εσωτερικό του.
* Στην άλλη φωτογραφία βλέπουμε το ακανόνιστο σχήμα του κάστρου με τους έξι “εξωτερικούς”- πύργους του. Το ίδιο και στην άλλη φωτογραφρία. Οι παραπάνω τρεις αεροφωτογραφίες είναι της Εφορείας Αρχαιοτήτων Καρδίτσας.
* Στην άλλη φωτογραφία, την έγχρωμη, βλέπουμε την κλίμακα ανόδου, δηλαδή την πέτρινη σκάλα που οδηγεί στον πύργο της πύλης και στις επάλξεις του τείχους.
* Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τον εσωτερικό χώρο του πύργου που είναι στον ψηλότερο πύργο του κάστρου του Φαναρίου, με θέα την Καρδίτσα, ύψους 13 μέτρων. Το εσωτερικό του πύργου είναι κενό, γιατί εδώ υπήρχαν δύο όροφοι με ξύλινα πατώματα. Οι τρύπες του τείχους, στις οποίες ήταν οι δοκοί των δαπέδων, διακρίνονται ακόμα και σήμερα. Έτσι ήταν αρχικά όλοι οι πύργοι του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης. Από τους ορόφους, με τις σχισμές στο τείχος, οι αμυνόμενοι σκόπευαν με τόξα ή με πυροβόλα όπλα τους επιτιθέμενους, χτυπώντας τους από τα πλάγια, από τα “έξω” των τειχών του κάστρου.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625