75ο: Τα δημόσια λουτρά στο τουρκοκρατούμενο Φανάρι Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την αναλυτική κι ερμηνευτική παρουσίαση των αρχαιολογικών χώρων και μνημείων του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Σήμερα θα αναφερθώ στα δημόσια λουτρά που υπήρχαν στο Φανάρι στη διάρκεια του Βυζαντίου και της τουρκοκρατίας και σε ποια κατάσταση βρίσκονται σήμερα.
1. Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, όταν το καλοκαίρι του 1668 επισκέφτηκε το Φανάρι Ιθώμης και έγραψε το βιβλίο του, δεν αναφέρει την ύπαρξη δημοσίων λουτρών στο εσωτερικό του κάστρου του, στην κορυφή του λόφου.
Ωστόσο όμως κατά τη διάρκεια των ανασκαφών, που πραγματοποίησε η Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας, με επικεφαλής την αρχαιολόγο Σταυρούλα Σδρόλια, από το 1984 και δώθε, πλησίον των δεξαμενών του κάστρου, ήρθε στο φως κτίριο με μικρό λουτρό και πάνω απ’αυτό ευρήματα τζαμιού. Αυτό σημαίνει, κατά τη γνώμη μου, πως το λουτρό σκεπάστηκε για να ικανοποιηθεί μια άλλη ανάγκη των Τούρκων κατακτητών: η θρησκευτική ανάγκη. Και προφανώς λόγω έλλειψης χώρου στο εσωτερικό του κάστρου, προτίμησαν στη θέση που ήταν το βυζαντινό λουτρό να χτίσουν ένα τζαμί με έναν πανύψηλο μιναρέ. Το λουτρό αυτό φαίνεται μέσα στα ερείπια του τζαμιού, καθώς ξεχωρίζει με το κεραμικό του χρώμα. Βλέπε τελευταία φωτογραφία.
Οι ανάγκες για λουτρό των Τούρκων στρατιωτών, κυρίως απλών κι αξιωματικών, φαίνεται πως ικανοποιούνταν από το πολύ μεγαλύτερο δημόσιο λουτρό που κατασκεύασαν στην άκρη του χωριού μας, στη θέση “Λουτρό”. Βλέπε την πρώτη φωτογραφία, την οποία έχω τραβήξει απ’έξω. Βλέπουμε μια στενή πόρτα κι ένα μικρό παράθυρο. Έχουν τη σημασία τους.
2. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του γράφει πως στην κωμόπολη του Φαναρίου, έξω από το κάστρο, ” υπάρχει ένα μικρό λουτρό”. Δεν γράφει για ένα διπλό λουτρό, όπως ήταν το λουτρό των Τρικάλων, το οποίο είχε χωριστά διαμερίσματα για τους άντρες και τις γυναίκες, αλλά για ένα μικρό λουτρό• πράγμα το οποίο σημαίνει πως ήταν αποκλειστικά για Τούρκους άντρες.
Προφανώς πρόκειται για το λουτρό που βρίσκεται στη θέση “Λουτρό” του χωριού μας, εκεί που είναι σήμερα η αποθήκη του Λώλου- η οποία ενώθηκε μαζί του. Εξακολουθεί όμως να αποτελεί ξεχωριστό κτίσμα.
Αυτό σημαίνει πως αυτό το δημόσιο λουτρό κατασκευάστηκε πριν από το 1668, χρονιά που ο Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέφτηκε το Φανάρι Ιθώμης. Έχει λοιπόν πίσω του μια ιστορία τουλάχιστον 400 χρόνων…
Αυτό το δημόσιο τούρκικο λουτρό πρέπει να ήταν λουτρό το οποίο ανήκε στο βακούφι του Μπαράκ Μπέη, ο οποίος ήταν γιος του Εβρενός Μπέη. Αυτό δεν σημαίνει πως υπήρχε μπέης στο Φανάρι Καρδίτσας, αλλά πως το συγκεκριμένο οικόπεδο ή περιοχή μαζί με το λουτρό ήταν ιδιοκτησία του Τούρκου μπέη στο σαντζάκι των Τρικάλων, ο οποίος και το εκμεταλλευόταν. Προφανώς για τις υπηρεσίες που παρέχονταν στο λουτρό του Μπαράκ Μπέη οι επισκέπτες πλήρωναν ένα χρηματικό ποσό σε άσπρα. Είναι προφανές πως οι υπάλληλοι που απασχολούνταν στο λουτρό έπρεπε να πληρωθούν, ενώ το υπόλοιπο χρήμα το ιδιοποιουνταν ο ιδιοκτήτης του- αφού έδινε τον φόρο στο κρατικό ταμείο. Αλλά επειδή το λουτρό ήταν βακούφι, ένα μέρος από τα έσοδα, ο τιμαριουχος τα έδινε σε κοινωφελή ιδρύματα του χωριού μας. Για αυτό όμως θα μιλήσουμε σε άλλο μάθημα.
3. Στο εσωτερικό του τούρκικου λουτρού υπάρχει χώρος αποδυτηρίων, χώρος για πλύσεις και για λούσιμο καθώς και χώρος ανάπαυσης.
Όπως είπα αυτό το “μικρό”, αλλά όχι τόσο μικρό λουτρό, ήταν δημόσιο λουτρό, δηλαδή για δημόσια χρήση. Ήταν ένα δημόσιο χαμάμ. Εκεί ο Τούρκος επισκέπτης αρχικά καθόταν σε ένα ανάκλιντρο στο πρώτο καμαρίνι και υποβαλλόταν στην έκθεση θερμού αέρα. Στη συνέχεια πήγαινε στο δεύτερο, μικρό δωμάτιο του κυρίως λουτρού με το ζεστό νερό. Ακολούθως πήγαινε στο τρίτο καμαρίνι με το ψυχρό νερό.
Οι τρεις μικροί χώροι του καθ’ αυτού λουτρού είναι συνεχόμενοι, με τρούλο ο καθένας τους. Τα τρία αυτά καμαρίνια , με καμάρες στις εισόδους και εξόδους, και τρούλους, είχαν χαμηλό φωτισμό, ακριβώς για να βοηθήσουν τον επισκέπτη να απομονωθεί από τον έξω χώρο και να ηρεμήσει. Το λουτρό, με τα τρία μικρά δωμάτια, διαπερνιόταν από κρουσούς.
4. Δεν ήταν τυχαία η επιλογή του χώρου για τη δημιουργία του δημόσιου τουρκικού λουτρού στη θέση αυτή του χωριού μας. Το λουτρό χρειαζόταν πολύ νερό. Κι αυτό γιατί δεν ήταν ένας ο επισκέπτης αλλά δεκάδες καθημερινά. Πάνω από το λουτρό υπάρχει μόνιμα νερό, σχεδόν όλο τον χρόνο, το οποίο αναβλύζει από τον λόφο του Φαναρίου. [Σήμερα εκεί υπάρχει πέτρινη βρύση. Τα τελευταία χρόνια η εκκλησία έφτιαξε εκεί ένα εκκλησάκι, και ενσωμάτωσε τη βρύση…]
Στο εσωτερικό του κτιρίου των λουτρών υπάρχει μια μεγάλη δεξαμενή που συγκεντρώνει το νερό που στραγγίζει από τον λόφο.
Στο δημόσιο αυτό λουτρό πήγαιναν οι 150 με 300 Τούρκοι στρατιώτες. Κι αυτό γιατί οι υπόλοιποι Τούρκοι, πάνω από 900 άτομα, που έμειναν στο χωριό, στις διάφορες συνοικίες, είχαν νερό για να λουστούν ή να κάνουν το μπάνιο τους. Πολλά σπίτια είχαν στέρνες, όπου μάζευαν βρόχινο νερό. Πολλές από αυτές τις στέρνες υπάρχουν ακόμα και σήμερα…
Να τονίσω εδώ, κλείνοντας, πως το 1668 και “η κωμόπολη της Καρδίτσας είχε ένα μικρό λουτρό”, όπως αναφέρει ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του. Ωστόσο δεν σώζεται σήμερα απολύτως τίποτα. Υπάρχει μόνο η παράδοση..
Βλέπε Θεόδωρος Παλιούγκας, “Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668”, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001.
5. Στις φωτογραφίες βλέπουμε τον εξωτερικό αλλά κυρίως τον εσωτερικό χώρο των τουρκικών λουτρών στο Φανάρι Καρδίτσας. Οι φωτογραφίες είναι τραβηγμένες από μένα, όταν στα τέλη της δεκαετίας του 1990 επισκέφτηκα με τα παιδιά του Θερινού Ανοικτού Φιλοσοφικού Σχολείου Φαναρίου τα λουτρά στην αποθήκη της Λουκίας Λώλου, την οποία κι ευχαριστώ για μια ακόμα φορά.
Τα λουτρά είναι αρχαιολογικά μνημεία, μνημεία πολιτισμού, και θα πρέπει να ανασκευαστούν, να συντηρηθούν, να προβληθούν, να γίνουν επισκέψιμα σε σχολεία αλλά και σε κάθε ενδιαφερόμενο επισκέπτη.
Αυτό προϋποθέτει μια σύμπραξη του ιδιώτη, που είναι ιδιοκτήτης σήμερα του χώρου και των κτιρίων του λουτρού, και του δημοσίου, της Αρχαιολογικής υπηρεσίας Καρδίτσας. Καλώ τους ιδιοκτήτες να μη διστάσουν να συνεργαστούν με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας. Η προσφορά τους στο χωριό μας και στην περιοχή θα είναι ανεκτίμητη.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
