82ο: Το παζάρι στο Φανάρι Ιθώμης στα χρόνια της τουρκοκρατίας και της απελευθέρωσης
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα τα μαθήματα τοπικής Ιστορίας, συμβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο στην αυτογνωσία μας. Το θέμα μας σήμερα είναι το παζάρι του Φαναρίου στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας και της απελευθέρωσης.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Η πρώτη αναφορά για την ύπαρξη παζαριού στο ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, γίνεται το 1740, στον βίο του αρχιεπισκόπου Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ, ο οποίος δολοφονήθηκε στις 4 Δεκεμβρίου 1601 από τους Τούρκους, με την κατηγορία πως συμμετείχε στην Επανάσταση του Διονυσίου του Φιλοσόφου στη δυτική Θεσσαλία. Τον βίο του αρχιεπισκόπου Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ τον είχε γράψει ο Ευρυτάνας λόγιος και θεολόγος Αναστάσιος Γόρδιος, πριν πεθάνει το 1729. Με βάση το κείμενο του Αναστασίου Γόρδιου συντάχτηκε ο βίος του και συμπεριλήφθηκε στο Νέο Μαρτυρολόγιο της εκκλησίας, ενώ ανακηρύχτηκε ως άγιος.
[ Βλέπε: Κωνσταντίνος Σάθας, Η ιστορία της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας, τόμος 2ος, εκδόσεις Λιβάνη]
Γράφει ο Αναστάσιος Γόρδιος:
” Ο δε άγιος Σεραφείμ αφού έφτασε στον τόπο της καταδίκης, όπου γινόταν εκείνους τους καιρούς τα συναλλάγματα, δηλαδή το παζάρι, και πιο συγκεκριμένα κοντά σε ένα μεγάλο κυπαρίσσι, κι αφού σουβλίστηκε από τους άσπλαχνους Τούρκους, ευχαριστώντας τον θεό, παρέδωσε την ιερή και τρισολοβία ψυχή του στα χέρια του στις 4 Δεκεμβρίου 1601″.
Διαπιστώνουμε πως στο Φανάρι, έξω από το χωριό, στο πλάτωμα κάτω από το μουσουλμανικό τζαμί στο βόρειο μέρος του χωριού μας, γινόταν παζάρι, “συναλλάγματα”, όπως γράφει στο κείμενό του ο Αναστάσιος Γόρδιος πριν πεθάνει το 1729- και το οποίο αναπαράγει κι ο βίος του αγίου, όπως συμπεριλήφθηκε στο Νέο Μαρτυρολόγιο της εκκλησίας.
Άρα το παζάρι στο Φανάρι Ιθώμης γινόταν πριν από το 1600, πράγμα το οποίο σημαίνει πως είτε ήταν ένας οικονομικός θεσμός ο οποίος έρχεται από τα χρόνια της φραγκοκρατίας και της βυζαντινής αυτοκρατορίας, είτε άρχισε να υπάρχει με την εγκαθίδρυση της ανατολίτικης οθωμανικής αυτοκρατορίας από τα μέσα του 15ου αιώνα.
Από το Νέο Μαρτυρολόγιο δεν μαθαίνουμε τίποτα άλλο. Έτσι το πότε ακριβώς το παζάρι καθιερώθηκε δεν το γνωρίζουμε
2. Ο Χριστόφορος Τραυλός, στο βιβλίο του, Η θεσσαλική Ιθώμη, το Φανάρι, εκδόσεις Σαββάλας, 2002, γράφει πως ο πατέρας του στα 1939 του είπε πως στον τόπο όπου μαρτύρησε ο αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ το 1601, στον χώρο αυτόν γίνονταν τα παλιά χρόνια, κάθε βδομάδα, το μεγαλύτερο παζάρι της περιοχής. Δεν μας λέει τίποτα άλλο.
3. Δεν έχω κανέναν λόγο να αμφιβάλλω για την ύπαρξη και λειτουργία αγοράς, δηλαδή παζαριού στο χωριό μας το Φανάρι και μάλιστα έξω από αυτό, στις άκρες του, και ακριβώς κάτω από το τζαμί, στην τοποθεσία “Τζαμί”. Ο χώρος και το έδαφός του προσφερόταν για να λειτουργεί εκεί παζάρι όχι μόνο προϊόντων αλλά και ζώων.
4. Τι ήταν όμως το παζάρι στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας;
Ήταν αγορά, δηλαδή ένας χώρος όπου γίνονταν συναλλαγές κι εμπορικές δραστηριότητες, αποτελώντας σημαντικό οικονομικό και κοινωνικό κέντρο όχι μόνο για την κωμόπολη του Φαναρίου Ιθώμης αλλά και για τα χωριά της ευρύτερης περιοχής της δυτικής Θεσσαλίας. Το παζάρι στην τοποθεσία “Τζαμί”, ή “Αγίου Σεραφείμ”, όπως λέγεται σήμερα- καθώς στον τόπο αυτό κτίστηκε το 1925 μια μεγάλη εκκλησία αφιερωμένη στον αρχιεπίσκοπο και μάρτυρα Σεραφείμ- ήταν μια σημαντική εμπορική δραστηριότητα, όπου οι παραγωγοί του χωριού μας και της γύρω περιοχής καθώς και οι έμποροι, ντόπιοι ή ξένοι, πωλούσαν τα προϊόντα τους, ενώ οι καταναλωτές κάναν τις αγορές τους.
Τα εμπορεύματα οι παραγωγοί και οι έμποροι τα μετέφεραν εκεί με άλογα, μουλάρια και γαϊδουράκια.
Το παζάρι στο Φανάρι Καρδίτσας προφανώς εξυπηρετούσε όχι μόνο την τοπική αγορά αλλά προσελκύοντας παραγωγούς, εμπόρους και καταναλωτές από την ευρύτερη περιοχή του κάμπου και των βουνών βοηθούσε στην ανάπτυξη του εμπορίου και της εμπορικής κίνησης. Αποτελούσε οικονομικό θεσμό ενσωματωμένο στην οικονομική και κοινωνική ζωή των κατοίκων του χωριού μας και της περιοχής κάτω από την οθωμανική κυριαρχία.
Στο παζάρι του Φαναρίου, όπως και σε κάθε παζάρι, γινόταν παζάρεμα στις τιμές, δηλαδή διαπραγματεύσεις για την τελική τιμή αγοράς ή πώλησης του εμπορεύματος. Τα εμπορεύματα έπρεπε να πουληθούν ή να αγοραστούν στην αξία τους. Ο οικονομικός νόμος της αξίας, σύμφωνα με τον οποίο η αξία ενός εμπορεύματος καθορίζεται από την ποσότητα του κοινωνικά αναγκαίου χρόνου εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή του, λειτουργούσε κι εδώ. Οι παζαριώτες, δηλαδή οι άνθρωποι του παζαριού ( παραγωγοί, έμποροι, καταναλωτές), αυτό το γνώριζαν, για αυτό κι έμπαιναν στη διαδικασία του παζαρέματος.
5. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή, στο βιβλίο του δεν κάνει καμία αναφορά για την ύπαρξη παζαριού στο Φανάρι Καρδίτσας. Κάνει εκτενή αναφορά για μεγάλο παζάρι στο χωριό Μοσχολούρι, κοντά στους Σοφάδες, το οποίο διαρκούσε 40 μέρες, και ήταν το μεγαλύτερο παζάρι της Θεσσαλίας, στα 1668, αλλά για το χωριό μας δεν γράφει τίποτα . Το μόνο που γράφει είναι πως “έχει είκοσι μαγαζιά”, χωρίς πάλι να μας λέει τι μαγαζιά ήταν αυτά. Μπορούμε να υποθέσουμε πως μια κωμόπολη, όπως ήταν το Φανάρι, με πάνω από 2.500 κατοίκους, θα είχε εδραία, μόνιμα μαγαζιά: μπακάλικα, κρεοπωλεία, φούρνους, ταβέρνες, καφενεία, ζαχαροπλαστεία, κουρεία, τσαγκαράδικα, ραφτάδικα, επιπλοποιία, σιδηρουργεία, γανωτζίδικα και λοιπά.
Στο παζάρι, συνεπώς, θα πρέπει να πουλιούνταν εμπορεύματα, υλικά αγαθά τα οποία δεν είχαν τα ντόπια μαγαζιά, ή που μπορούσαν να τα αγοράσουν σε καλύτερη τιμή.
Προφανώς οι παραγωγοί και οι έμποροι του παζαριού στο Φανάρι έστηναν πρόχειρους πάγκους για να εκθέσουν τα προϊόντα τους, ή τα είχαν απλωμένα στο έδαφος. Τα προϊόντα που πουλούσαν ήταν είδη κουζίνας, μικροσυσκευές, κοσμήματα, παιχνίδια, ρούχα, υφάσματα, υποδήματα, γεωργικά και κτηνοτροφικά εργαλεία, τρόφιμα και ζώα.
Η πώληση ζώων, όπως γουρουνιών, αιγοπροβάτων, αλόγων ή γαϊδουριών κι άλλων, γινόταν στη μία άκρη του παζαριού.
Όπως και σε κάθε παζάρι, έτσι και στο παζάρι του Φαναρίου Ιθώμης στήνονταν υπαίθριες ψησταριές καθώς και καντίνες με άλλα εδέσματα, για τις ανάγκες των εκατοντάδων ή και χιλιάδων επισκεπτών. Όλα αυτά συνδυάζονταν με διασκέδαση κι ανταλλαγές πληροφοριών. Πλανόδιοι οργανοπαίχτες, κυρίως Τσιγγάνοι, έπαιζαν τα όργανα της εποχής, όπως ταμπουράδες, ντέφια, λύρες, γκάιντες, οξύαυλους στον κεντρικό δρόμο του παζαριού και στις καντίνες. Γλέντι, χορός, ευθυμία… Στην αγορά του παζαριού είναι προφανές πως έρχονταν όχι μόνο χριστιανοί παραγωγοί, έμποροι και καταναλωτές αλλά κι Εβραίοι και μουσουλμάνοι.
6. Το παζάρι στο Φανάρι Ιθώμης διαρκούσε μια ημέρα και γινόταν κάθε βδομάδα για όλο τον χρόνο. Ήταν υπαίθριο παζάρι κι όχι στεγασμένο. Προφανώς τους χειμερινούς μήνες έστηναν πρόχειρες παράγκες από πανιά. Δεν υπάρχουν πληροφορίες να γινόταν το παζάρι μια φορά τον χρόνο και για πολλές μέρες, όπως γινόταν στη Λάρισα δέκα μέρες ή στο Μοσχολούρι των Σοφάδων για σαράντα μέρες, προσελκύοντας εμπόρους από την βόρεια Αφρική, τη Μέση Ανατολή, ή τα Βαλκάνια με 2.000 μαγαζιά! Το παζάρι του Φαναρίου Ιθώμης γινόταν κάθε βδομάδα, την Κυριακή και κάλυπτε ιδιαίτερα τις εβδομαδιαίες ανάγκες των οικογενειών και των παραγωγών.
7. Την οργάνωση και την ευθύνη της λειτουργίας του παζαριού την είχε ο επίτροπος του βακουφιού. Το παζάρι στην τοποθεσία “Τζαμί” του χωριού μας δεν ήταν ανοργάνωτο, χαοτικό, όπου ο κάθε παραγωγός ή έμπορος αράδιαζε όπου ήθελε την πραμάτεια του. Τίποτα από αυτά δεν συνέβαινε. Την εποπτεία, την οργάνωση του χώρου, το πού κάθε παραγωγός ή έμπορος θα έστηνε τον πάγκο του ή θα αράδιαζε τα προϊόντα του, το αποφάσιζε ο επίτροπος του βακουφιού στον οποίο υπαγόταν το παζάρι. Αυτός καθόριζε πού θα πουλάει τα προϊόντα του ο κάθε παραγωγός ή έμπορος. Υπήρχε κίνδυνος καυγάδων μεταξύ των παραγωγών και εμπόρων καθώς και κλεψιών. Για αυτό στις άκρες αλλά και μέσα στον χώρο του παζαριού υπήρχαν και κυκλοφορούσαν γενίτσαροι που το έλεγχαν κι επέβαλαν τον νόμο και την τάξη. Ο επίτροπος του βακουφιού δεν αστυνόμευε μόνο το παζάρι αλλά και μάζευε όλα τα ενοίκια των υπαίθριων μαγαζιών καθώς και τους φόρους της αγοράς. Από αυτά τα χρήματα πλήρωνε τους υπαλλήλους και κάλυπτε τα έξοδα των κοινωφελών ιδρυμάτων του βακουφιού, όπως ήταν τα τζαμιά, ο τεκές, η θεολογική σχολή, δηλαδή ο μεντρεσές, οι γενίτσαροι του κάστρου και λοιπά. Ο επίτροπος του βακουφιού ήταν κάτω από την επίβλεψη του σαντζάκ μπέη, δηλαδή του Τούρκου περιφερειάρχη της Θεσσαλίας με έδρα τα Τρίκαλα αλλά και του βοεβόδα, δηλαδή του νομάρχη της επαρχίας ή του καζά του Φαναρίου Ιθώμης με έδρα το Φανάρι.
8. Μετά από την απελευθέρωση του Φαναρίου Ιθώμης από τους Τούρκους, το 1881, το παζάρι μεταφέρθηκε από τον τόπο του Αγίου Σεραφείμ στον κεντρικό δρόμο του χωριού μας και πιο συγκεκριμένα στον δρόμο που ξεκινά από την κεντρική πλατεία του. Σύμφωνα με μαρτυρίες υπερηλίκων κατοίκων του χωριού μας, το παζάρι γινόταν από τον φούρνο του Σανίδα έως την πλατεία κι ακόμα πιο πάνω, έως το μαγαζί του Μπάστου. Γινόταν κάθε Κυριακή, για όλο τον χρόνο και διαρκούσε έως το απόγευμα. Κάθε Κυριακή έρχονταν παραγωγοί κι έμποροι αλλά και καταναλωτές από τα γύρω χωριά, όπως το Παλιούρι, την Κρανιά, τη Μαγούλα, τα Χάρμαινα, τον Ελληνόπυργο, τα Κανάλια και λοιπά.
Το καλοκαίρι τα εμπορεύματα τα πωλούσαν χύμα, χωρίς παράγκα. Οι παραγωγοί και οι έμποροι του κάθε χωριού έφερναν να πουλήσουν τα δικά τους προϊόντα και να αγοράσουν αυτά που δεν είχαν. Αυτό γινόταν μέχρι το 1952, θα μου πει η Αικατερίνη Κουτρουλιά, 92 χρονών σήμερα. Οι Φαναριώτες μπαξεβαναίοι έφερναν και πωλούσαν τα ζαρζαβατικά από τον Κόμπελο και ιδιαίτερα όσα δεν είχαν πουλήσει την προηγούμενη ημέρα, το Σάββατο, στο παζάρι του Μουζακίου. Οι υπόλοιποι Φαναριώτες πουλούσαν τα δημητριακά, όπως σιτάρι, κριθάρι και καλαμπόκι, που έφερναν από τα χωριά της Θεσσαλίας, όταν πουλούσαν σταφύλια και τσουκάλια. Από το ανταλλακτικό εμπόριο προέκυπτε πλεόνασμα δημητριακών, το οποίο και πουλούσαν στο παζάρι του χωριού μας.
Από τα χωριά Μαγούλα, Παλιούρι, Κρανιά και λοιπά έφερναν και πουλούσαν καρπούζια και πεπόνια. Από τον Ελληνόπυργο και το Παλιούρι έφερναν και πουλούσαν ρεβύθια. Από τον Πύργο και το Καππά έφερναν και πουλούσαν μήλα κι αχλάδια. Από την Μαγούλα και τα χωριά του κάμπου έφερναν και πουλούσαν τυριά, καθώς τα μαγαζιά του χωριού μας δεν πουλούσαν τότε τυριά. Στην άκρη του παζαριού πουλούσαν γουρουνάκια, κατσίκια και αρνιά.
Όπως με βεβαιώνει η Αικατερίνη Κουτρουλιά στο παζάρι του Φαναρίου, στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα δεν πουλούσαν ούτε υφάσματα ούτε λάδι, γιατί υπήρχαν εδραία μαγαζιά που τα πουλούσαν.
Σήμερα εμποροπανήγυρη γίνεται μόνο τις δύο ημέρες του πανηγυριού, στις 5 και 6 Αυγούστου, με αφορμή τον εορτασμό της ημέρας της μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Στήνονται μερικοί πάγκοι που πωλούν παιχνίδια για παιδιά και χαλβά Φαρσάλων.
9. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε την πλατεία του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης και τον κεντρικό δρόμο του στον οποίο μεταφέρθηκε το παζάρι στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε την εκκλησία του Αγίου Σεραφείμ, όπου πριν κτιστεί γινόταν το υπαίθριο παζάρι στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε την πλατεία του χωριού μας, με άλογα του Ιππικού ομίλου Λοξάδας, τα οποία διαθέτει ο φίλος Φώτης Βαμπούλας στους φίλους της ιππασίας. Πρόκειται για άλογα της φυλής του Βουκεφάλα.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τα ερείπια του τζαμιού στην τοποθεσία “Τζαμί” και το πλάτωμα στο οποίο γινόταν το υπαίθριο παζάρι σε όλη τη μακριά περίοδο των 500 χρόνων της τουρκοκρατίας.
