94ο: Τα οθωμανικά τιμάρια και τσιφλίκια στο Φανάρι Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα τα μαθήματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας, επιδιώκοντας να συμβάλει στην ιστορική αυτογνωσία μας. Το σημερινό μάθημα είναι αφιερωμένο στο οθωμανικό τιμαριωτικό σύστημα διανομής της γης και της εξέλιξής του σε τσιφλίκια κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας στο Φανάρι.
Γνωρίζουμε ήδη πως η κατακτημένη γη θεωρούνταν ιδιοκτησία του σουλτάνου και πως αυτός χώρισε τη γη αυτή σε χάσια, σε ζεαμέτια, σε βακούφια, σε μικρές ιδιοκτησίες και σε τιμάρια. Στο προηγούμενο μάθημα είδαμε τι ήταν το χάσι. Είδαμε πως ένα μέρος της γεωργικής γης του χωριού μας είχε δοθεί ως χάσι σε Τούρκο αξιωματούχο και πιο συγκεκριμένα στον σαντζάκ μπέη των Τρικάλων. Σήμερα θα αναφερθώ στα τιμάρια στα οποία ήταν διαιρεμένη η γεωργική γη του Φαναρίου Ιθώμης και στη μετεξέλιξή τους σε οθωμανικά τσιφλίκια.
1. Το τιμάριο στο Φανάρι Ιθώμης ήταν μια μεγάλη έκταση γεωργικής γης, την οποία παραχωρούσε τυπικά ο σουλτάνος- αλλά στην ουσία ο σαντζάκ μπέης των Τρικάλων- σε Τούρκο υπήκοο ως αντάλλαγμα για τις στρατιωτικές ή άλλες υπηρεσίες που θα του προσφέρει. Πιο συγκεκριμένα, ο σαντζάκ μπέης των Τρικάλων, ο οποίος ήταν ουσιαστικά ο περιφερειάρχης της Θεσσαλίας στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, παραχωρούσε σε Τούρκους κυρίως σπαχήδες γεωργική γη, όχι για να είναι οι ιδιοκτήτες της, αλλά μόνο διαχειριστές της. Στο Φανάρι, στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης, υπήρχε τούρκικο ιππικό με αναπληρωτή του κεχαγιά των σπαχήδων.
[Βλέπε: Εβλιγιά Τσελεμπή, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001]
Για να έχουμε μια καλή ιδέα για το τιμάριο και το τι ακριβώς ήταν κατά τον 15ο έως και τον 17ο αιώνα, να πω πως στο σαντζάκι των Τρικάλων, δηλαδή σ’όλη τη Θεσσαλία, το 1454- 1467, όπως προκύπτει από τα κτηματολογικά βιβλία, ορισμένοι τοπικοί άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης δέχτηκαν να συμπράξουν με τους Τούρκους κατακτητές, προκειμένου να κρατήσουν τα κτήματά τους κι έγιναν σπαχήδες στον οθωμανικό στρατό.
Έτσι στα 1454 από το σύνολο των 182 τιμαρίων του σαντζακίου των Τρικάλων τα 36 άνηκαν σε χριστιανούς σπαχήδες! Δηλαδή χριστιανοί άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης υπηρετούσαν ως σπαχήδες στον οθωμανικό στρατό προκειμένου να είναι τιμαριούχοι στα κτήματά τους, να είναι απαλλαγμένοι από φόρους και να απολαμβάνουν τα φορολογικά έσοδα από το τιμάριο που τους παραχώρησε ο σαντζάκ μπέης των Τρικάλων! Δεν γνωρίζουμε πόσοι Φαναριώτες άρχοντες έγιναν σπαχήδες. Εκείνο που ξέρουμε είναι πως 18 οικογένειες χριστιανών Φαναριωτών έγιναν μουσουλμάνοι. Κάποιοι από αυτούς άλλαξαν και τα μικρά τους ονόματα καθώς προσχώρησαν στον ισλαμισμό, ενώ κάποιοι άλλοι τα κράτησαν, ενώ κάποιοι κράτησαν και το τουρκικό και το ελληνικό επώνυμο. Ο Σεραφείμ Μυλωνάς στην εργασία του, “Το Φανάρι Ιθώμης μετά την οθωμανική κατάκτηση. Στοιχεία από την φορολογική απογραφή του 1454/1455”, γράφει πως τέτοια ελληνικά επώνυμα Φαναριωτών είναι: Ροδόπουλος, Θοδωρόπουλος, Πορταρόπουλος, Παπάς κι άλλα. Οι σουλτάνοι δείχνονταν ανεκτικοί απέναντι στους “άπιστους” χριστιανούς, καθώς κατάφερναν να τους κινούν εναντίον των ομοθρήσκων τους.
Όπως σημειώνει ο Κώστας Σπανός στην απογραφή του 1454/1455 αρκετά χωριά της περιοχής του Μουζακίου, όπως ο οικισμός της Αγίας Μαρίνας, της Βατσουνιάς, της Βουνιστας, της Γελανθης, της Πορτής (και αργότερα του Μουζακίου), ήταν τιμάρια σπαχήδων του Φαναρίου και άνηκαν στο βιλαέτι του Φαναρίου.
[Βλέπε Κώστας Σπανός, “Ιστορικά στοιχεία για το Μουζάκι και τα γύρω χωριά από θεσσαλικά χειρόγραφα του 15ου έως 18ου αιώνα”, στο συλλογικό: ” Ημερίδα Τοπικής Ιστορίας, Μουζάκι Καρδίτσας, 25/4//1993, Λάρισα 1996, δήμος Μουζακίου]
Το χωριό Γελάνθη, το οποίο το 1455 ανήκε στο βιλαέτι του Φαναρίου Ιθώμης, ήταν τιμάριο του Γιαγιαμπαση Μπαλαμπάν, δούλου του κυρίου, ήταν δηλαδή χριστιανός που αλλαξοπίστησε. Όπως σημειώνει η Τουρκάλα ερευνήτρια Μπελέκ Μπελιμπασάκη, στο βιβλίο που εξέδωσε το 2001, ο τιμαριούχος της Γελάνθης είχε για προσωπική προστασία δύο θωρακοφόρους οπλίτες κι έναν άντρα. Προσωπική του ιδιοκτησία ήταν ένας ερειπωμένος μύλος και είχε έσοδα 2.194 ακτσε ( οθωμανικό νόμισμα). Την ίδια εποχή στο χωριό Γελάνθη υπήρχε και δεύτερος σπαχής τιμαριούχος.
[ Βλέπε Γιώργος Απ’. Μπαντής, Ιστορία Γελάνθης Καρδίτσας, στο διαδίκτυο]
Το 1668, διακόσια χρόνια αργότερα, το σαντζάκι των Τρικάλων ήταν διαιρεμένο τώρα σε 529 τιμάρια και 36 ζεαμέτια. Τα ζεαμέτια ήταν μεγαλύτερες περιοχές γεωργικής γης, τις οποίες παραχωρούσε τυπικά ο σουλτάνος αλλά ουσιαστικά ο σαντζάκ μπέης των Τρικάλων, στους αξιωματικούς των σπαχήδων. Τα προσωπικά φορολογικά έσοδα του Τούρκου αξιωματούχου των σπαχήδων κυμαίνονταν από 20.000 έως 99.999 άσπρα.
Όλοι αυτοί οι 529 τιμαριούχοι σπαχήδες και οι 36 αξιωματικοί τους συγκροτούσαν έναν ιππικό στρατό περίπου 3.000 ανδρών, ο οποίος ήταν κάτω από την εξουσία του σαντζάκ μπέη των Τρικάλων. Δεν έχουμε στοιχεία πόσοι από τους σπαχήδες τιμαριούχους ήταν χριστιανοί Φαναριώτες.
Η κωμόπολη του Φαναρίου Ιθώμης είχε στη διάθεσή της μια έκταση 18.000 στρεμμάτων. Από αυτά τα 2.000 στρέμματα καταλάμβανε ο οικισμός του χωριού- τα σπίτια με τις αυλές και τους κήπους τους. Τα 6.000 στρέμματα ήταν πλαγιές, βοσκότοποι. Η καλλιεργήσιμη γη ήταν περίπου 10.000 στρέμματα. Αν σκεφτεί κανείς πως ένα σημαντικό μέρος αυτής της γης ήταν βαρκά, έλη, τότε η αροτριαία γη ήταν αρκετά μικρότερη. Αυτή τη γεωργική γη του Φαναρίου Ιθώμης έπρεπε να τη μοιραστούν οι αξιωματούχοι των σπαχήδων, κάποιοι στρατιώτες σπαχήδες, οι αγάδες του χωριού, τα βακούφια, και ο σαντζάκ μπέης των Τρικάλων. Για τους Φαναριώτες χριστιανούς απέμεινε ένα μικρό μέρος καλλιεργήσιμης γης, τα αμπέλια, μια έκταση περίπου 1.000 στρεμμάτων.
2. Οι Τούρκοι τιμαριούχοι φρόντιζαν για την καλλιέργεια των χωραφιών τους, για να μπορούν να εισπράττουν τα έσοδα, τα οποία ήταν οι φόροι που πλήρωναν οι πραγματικοί καλλιεργητές τους, δηλαδή οι Φαναριώτες ραγιάδες. Τα προσωπικά φορολογικά έσοδα του κάθε σπαχή, ο οποίος ήταν τιμαριούχος, δηλαδή τά έσοδα του Τούρκου στρατιώτη του ιππικού, κυμαίνονταν από 2.000 άσπρα έως 19.999 άσπρα τον χρόνο. Αυτά τα έσοδα από τους φόρους των Φαναριωτών καλλιεργητών πήγαιναν στην τσέπη του Τούρκου σπαχή. Η γεωργική γη των Τούρκων σπαχήδων του Φαναρίου Ιθώμης δεν μπορούσε να πουληθεί ή να μεταβιβαστεί κληρονομικά στα παιδιά τους. Αυτό συνέβαινε μέχρι τα μέσα του 17ου αιώνα. Με τον θάνατο του Τούρκου στρατιώτη σπαχή το τιμάριο και τα φορολογικά του έσοδα επανερχόταν τυπικά στην κατοχή του σουλτάνου, ουσιαστικά δε στη διαχείριση του σαντζάκ μπέη των Τρικάλων. Ο Τούρκος σπαχής δεν καλλιεργούσε με τη προσωπική του εργασία το τιμάριο καθώς ήταν υποχρεωμένος να ασχοληθεί με τα στρατιωτικά και τα πολεμικά ή διαχειριστικά του τιμαρίου καθήκοντα. Μπορούσε όμως να καλλιεργεί για δικό του λογαριασμό μια περιορισμένη γη, να έχει ένα αμπέλι και ένα ή δύο βόδια για τις δικές του ανάγκες. Ουσιαστικά ο τιμαριούχος, ή αλλιώς ο τιμαριώτης, ήταν ο τοπικός εκπρόσωπος του οθωμανικού κράτους στη γεωργική γη που του είχε παραχωρηθεί για να εποπτεύει την κτήση του και τη χρήση του και κυρίως για να εισπράττει τους φόρους από τους καλλιεργητές του, οι οποίοι μπορούσαν να είναι όχι μόνο Φαναριώτες ραγιάδες αλλά και απλοί Τούρκοι υπήκοοι. Όπως είπα πιο πριν, πάνω από τους Τούρκους τιμαριούχους του Φαναρίου Ιθώμης ήταν ένας ανώτερος Τούρκος αξιωματικός, στην έδρα του σαντζακίου των Τρικάλων, ο οποίος επόπτευε και συνάθροιζε τους σπαχήδες τιμαριούχους. Αυτός ήταν που είχε το καθήκον της παραχώρησης ή της ανάκλησης του τιμαρίου.
3.Ο τιμαριούχος σπαχής ή ο αξιωματικος των σπαχήδων παραχωρούσε ένα μέρος από το χωράφι σε κάθε οικογένεια ραγιάδων η οποία είχε πριν χωράφι στην έκταση γης που τώρα δόθηκε ως τιμάριο σ’αυτόν. Το μέγεθος αυτό της γης καθοριζόταν με βάση τα νέα δεδομένα αλλά ήταν συνάρτηση και της γης που μπορούσε να οργώσει και να καλλιεργήσει. Έτσι αν η οικογένεια Φαναριωτών ραγιάδων είχε ένα βόδι για όργωμα, έπαιρνε για εκμετάλλευση λιγότερη γη από ότι μια άλλη οικογένεια που είχε δύο βόδια. Οι αγρότες ραγιάδες του Φαναρίου Ιθώμης διατηρούσαν το δικαίωμα να καλλιεργούν τα πρώην δικά τους κομμάτια γεωργικής γης καθώς και το δικαίωμα να την καλλιεργούν κληρονομικά καθώς και το να έχουν το δικαίωμα της ελεύθερης βούλησης πάνω στην πρώην γη τους, η οποία τώρα έχει υπαχθεί σε κάποιο τιμάριο κάποιου Τούρκου σπαχή, ή αξιωματικού των σπαχήδων, του Φαναρίου. Οι Φαναριώτες ραγιάδες δεν είχαν την υποχρέωση να προσφέρουν υπηρεσίες, δηλαδή αγγαρείες, στους νέους φεουδάρχες, όπως ήταν τώρα οι Τούρκοι και οι τουρκο- ποιημένοι χριστιανοί σπαχήδες, Οι Φαναριώτες αγρότες ραγιάδες δεν πλήρωναν ενοίκιο για την καλλιέργεια της γεωργικής γης που τους παραχωρούσε ο τιμαριούχος σπαχής αλλά μόνο τους φόρους. Ο τιμαριούχος έπαιρνε όλους τους φόρους μέχρι το ποσό των 19.999 άσπρων και τα άλλα τα έστελνε στο οθωμανικό κράτος. Η δεκάτη, δηλαδή το ένα δέκατο από την παραγωγή που πλήρωναν οι χριστιανοί Φαναριώτες πήγαινε κατευθείαν στον σουλτάνο, γιατί θεωρούνταν ο ιδιοκτήτης της γης…
4. Όμως μεταξύ των τιμαριούχων σπαχήδων άρχισαν να εμφανίζονται διαφορές και συγκρούσεις. Διαφορές εισοδηματικές και οικονομικές. Συχνά κατέφευγαν στα δικαστήρια κυρίως σε ότι αφορά το δικαίωμα είσπραξης ορισμένων φόρων.
Από την άλλη μεριά, από τον 17ο αιώνα τα παλιά τιμάρια χωριζόταν σε μικρότερα τιμάρια. Οι πιο φτωχοί τιμαριούχοι σπαχήδες δανείζονταν χρήματα από αυτούς που είχαν. Σιγά σιγά η γεωργική γη άρχισε να μαζεύεται στα χέρια λίγων και ισχυρών Τούρκων γαιοκτημόνων. Το τιμαριωτικό σύστημα διανομής και διαχείρισης της γεωργικής γης άρχισε πια να παρακμάζει. Η γαιοκτησία και η ιδιοκτησία πέρασαν στον έλεγχο των ολίγων, των πιο ισχυρών Τούρκων. Τα ιδιόκτητα κτήματα, που αρχικά ήταν λίγα κι αποτελούσαν εξαίρεση στον κανόνα, ολοένα και αυξάνονταν, ώσπου τελικά μετεξελίχθηκαν σε τουρκικά τσιφλίκια…
5. Στις φωτογραφίες βλέπουμε αγρότισσα να οργώνει τη γεωργική γη με δύο βόδια, που πριν ήταν δική της, και που τώρα δόθηκε από τον σαντζάκ μπέη των Τρικάλων σε Τούρκο σπαχή. Στην άλλη φωτογραφία βλέπουμε το κονάκι του Τούρκου τσιφλικά και τους κολίγους. Οι δύο πρώτες φωτογραφίες είναι από το διαδίκτυο. Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε το Φανάρι Ιθώμης με το κάστρο του στην κορυφή του λόφου. Το Φανάρι Ιθώμης ήταν τότε η έδρα του καζά Φαναρίου κι ένα ισχυρό οικονομικό, διοικητικό, δικαστικό και στρατιωτικό κέντρο της δυτικής Θεσσαλίας.
[Αύριο η συνέχεια]
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
