96ο: Έργα και ημέρες των τσιφλικάδων στα χρόνια της τουρκοκρατίας στο Φανάρι Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην οικονομική και κοινωνική ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας ως μια μικρή συμβολή στην ιστορική αυτογνωσία μας. Το σημερινό μάθημα αναφέρεται στον ρόλο και τη πολιτική των Τούρκων τσιφλικάδων στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Όπως θα δούμε παρακάτω, οι Φαναριώτες τσιφλικάδες ποδοπατούσαν τους νόμους του οθωμανικού κράτους και προχωρούσαν στην πολιτική μαζικής εισαγωγής ξένων κολίγων κι εργατικών χεριών στα κτήματά τους, γεγονός που τους έφερνε σε ανταγωνισμό και σύγκρουση με τους άλλους τσιφλικάδες των άλλων περιοχών της Θεσσαλίας. Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Η δημιουργία οθωμανικών τσιφλικιών. Σε προηγούμενα μαθήματα γνωρίσαμε πως η γη του Φαναρίου Ιθώμης είχε παραχωρηθεί για εκμετάλλευση, ιδιαίτερα για την είσπραξη των φόρων, σε Τούρκους κυρίως αλλά και σε Έλληνες άρχοντες που αλλαξοπίστησαν και υπηρέτησαν τον σουλτάνο ως σπαχήδες, δηλαδή ως ιππείς του οθωμανικού στρατού. Ένα μεγάλο μέρος της γεωργικής γης του χωριού μας δόθηκε ως τιμάρια σ’αυτούς. Είχε επίσης παραχωρηθεί ένα μέρος της κι ως χάσι σε Τούρκο μπέη, στον σαντζάκ μπέη των Τρικάλων. Ένα μέρος της γεωργικής γης και των ακινήτων είχαν και τα μουσουλμανικά κυρίως βακούφια του χωριού μας. Ένα μικρό μέρος γης είχε και το χριστιανικό βακούφι το οποίο λειτουργούσε υπό την εποπτεία της Επισκοπής Φαναρίου και Νεοχωρίου, μιας και το Φανάρι Ιθώμης συνέχισε να είναι η έδρα της Επισκοπής από το 1370 έως το τέλος του 19ου αιώνα, οπότε και η έδρα μεταφέρθηκε στην Καρδίτσα.
Είδαμε ακόμα πως από τα μέσα του 17ου αιώνα αυτές οι μορφές γαιοκτησίας και ιδιαίτερα ο θεσμός των τιμαρίων αδυνάτισε, εκφυλίστηκε, παράκμασε και μια σειρά πρώην ισχυροί τιμαριούχοι συγκέντρωσαν τη γη των φτωχών και αδύναμων τιμαριούχων και χωρικών με μικρές ιδιοκτησίες και μετατράπηκαν σε τσιφλικάδες, δηλαδή σε ιδιοκτήτες μεγάλης γεωργικής γης και πολλών χαμόσπιτων. Ανάμεσα στους Τούρκους τσιφλικάδες υπήρχαν και Φαναριώτες τσιφλικάδες, καθώς το 12% των χριστιανών Φαναριωτών και ιδιαίτερα των τοπικών αρχόντων άλλαξε τη πίστη του, για να διατηρήσει τα κτήματά του και για να γλιτώσει από τη φορολογία.
2. Τι ήταν τα τσιφλίκια του Φαναρίου Ιθώμης την περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας;
Το τσιφλίκι ήταν γεωργική γη μαζί με κατοικίες( κονάκι για τον τσιφλικά και τρώγλες ή χαμόσπιτα για τους κολίγους και τους εργάτες γης), στάβλους ή αποθήκες, οι οποίες ανήκαν σε Τούρκο ιδιώτη, στον οποίο δούλευαν υποχρεωτικά οι κολίγοι, δηλαδή οι αγροτοσκλάβοι Φαναριώτες αλλά κι άλλων περιοχών. Το τσιφλίκι απέκτησε τώρα κληρονομικό χαρακτήρα, ενώ όπως γνωρίσαμε το τιμάριο δεν είχε. Αλλά ενώ στο τιμάριο ο τιμαριούχος σπαχής είχε πολιτική εξουσία, ο τσιφλικάς δεν είχε πολιτική εξουσία στο έδαφος του τσιφλικιού. Ο τσιφλικάς παραχωρεί για χρήση το έδαφος του τσιφλικιού στις οικογένειες των κολιγάδων, που πριν εργάζονταν στο τιμάριο, ενίοτε τις προσφέρει τους σπόρους ή και τα μέσα εργασίας, ενώ ο κολίγος το καλλιεργεί με την προσωπική κι οικογενειακή εργασία.
Οι τσιφλικάδες του Φαναρίου Ιθώμης παραχωρούσαν τη γεωργική γη για επίμορτη
καλλιέργεια. Δηλαδή ο κολίγος έδινε το 1/3 ή το 1/2 της αγροτικής παραγωγής του στον τσιφλικά, ως ενοίκιο για την παραχώρηση της γεωργικής γης που καλλιεργούσε. Το 1/3 της παραγωγής του το έπαιρνε ο τσιφλικάς, αν του παραχωρούσε μόνο τη γη και το 1/2 αν του παραχωρούσε τους σπόρους και τα μέσα εργασίας, όπως τα βόδια και το αλέτρι.
Όπως βλέπουμε τα τσιφλίκια στο Φανάρι Ιθώμης ήταν ένας τύπος, μια μορφή φεουδαρχικής γαιοκτησίας και διαχείρισης. Οι τσιφλικάδες αποτελούσαν την κυρίαρχη κοινωνική τάξη του.
Από το 1650 και δώθε στο Φανάρι, όπως θα δούμε, υπήρχαν ισχυρές οικογένειες τσιφλικάδων. Ένας από αυτούς ήταν και ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων ο οποίος είχε αγοράσει τσιφλίκι και στο Φανάρι, ανάμεσα στα 184 τσιφλίκια που είχε αγοράσει στον θεσσαλικό κάμπο κατά τη δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα, λίγο πριν την έναρξη της Επανάστασης του 1821…
3. Τα έργα και οι ημέρες των Φαναριωτών τσιφλικάδων.
Όπως θα δούμε αμέσως παρακάτω, στο Φανάρι Ιθώμης υπήρχαν ισχυροί τσιφλικάδες, οι οποίοι γράφαν στα παλιά τους τα παπούτσια τούς νόμους, ιερούς και κοσμικούς, του οθωμανικού κράτους και κάναν ό,τι θέλανε. Στα μέσα του 17ου αι. οι Φαναριώτες τσιφλικάδες είχαν προχωρήσει σε μαζική εισαγωγή ξένων κολίγων και ξένων εργατών γης από άλλα τιμάρια ή τσιφλίκια, για να εργαστούν στα δικά τους τσιφλίκια, αδιαφορώντας για την απώλεια φορολογικών εσόδων του οθωμανικού κράτους.
Ας το δούμε το πράγμα αυτό από πιο κοντά, γιατί παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον:
Στις 3 Ιουλίου 1667 από το αυτοκρατορικό στρατόπεδο του σουλτάνου εστάλη επιστολή, με τη μορφή “υψηλής διαταγής”, προς τον καδή (ιεροδικαστή)του Φαναρίου Ιθώμης αλλά και προς τον διοικητή των γενιτσάρων του κάστρου καθώς και προς τον πρόκριτο του Φαναρίου , στην οποία τους ενημέρωνε και τους τόνιζε τις ευθύνες τους για ένα γεγονός το οποίο προκάλεσε την οργισμένη αντίδραση των τσιφλικάδων, των τιμαριούχων, των προκρίτων και του καδή των Τρικάλων. Το γεγονός αυτό ήταν η εισαγωγή, η μεταφορά και η εγκατάσταση εκατοντάδων ή και χιλιάδων ραγιάδων κολίγων από 42 χωριά της επαρχίας των Τρικάλων σε χωριά άλλων επαρχιών της Θεσσαλίας και σ’ ό,τι μας αφορά για την επαρχία του Φαναρίου Ιθώμης. Οι ραγιάδες αυτοί είχαν “φύγει όλοι μαζί κι εγκαταστάθηκαν σε χωριά και τσιφλίκια κάποιων ισχυρών που υπάρχουν” στο Φανάρι αλλά και σε άλλες επαρχίες της Θεσσαλίας. Αυτή η μαζική εισαγωγή ξένων κολίγων και ξένων εργατών γης από την επαρχία και τα τσιφλίκια των Τρικάλων σε άλλα τσιφλίκια άλλων περιοχών της Θεσσαλίας, είχε ως αποτέλεσμα:
Πρώτον, στην πεδιάδα που είναι κοντά στην πόλη των Τρικάλων να μείνουν μόνο οι ραγιάδες 30 χωριών και να υπάρχει έτσι έλλειψη εργατικών χεριών στην περιοχή.
Δεύτερον, για να μην φύγουν κι αυτοί, διορίστηκαν φύλακες στα τιμάρια και στα τσιφλίκια των Τρικάλων.
Τρίτον, να μην μπορεί ο Τούρκος υπεύθυνος για τη συγκέντρωση των κεφαλικών φόρων να τους εισπράξει από αυτούς τους ραγιάδες.
Τέταρτον, να μην μπορούν και οι υπόλοιποι Τούρκοι απεσταλμένοι- για την είσπραξη των εκτάκτων φόρων- να τους μαζέψουν.
Με αυτόν τον τρόπο ζημιώνονταν όχι μόνο το τουρκικό δημόσιο αλλά και οι σπαχήδες και οι αγάδες και γενικά οι αξιωματούχοι της περιοχής των Τρικάλων.
Για αυτό και οι Οθωμανοί αξιωματούχοι των Τρικάλων, με επικεφαλής τον καδή των Τρικάλων Μεχμέτ Μουκίμ και τους εξέχοντες προκρίτους της επαρχίας των Τρικάλων απαίτησαν να διοριστεί με αυτοκρατορική διαταγή ένας Τούρκος αξιωματούχος ως απεσταλμένος του σουλτάνου και να απαιτήσει από τους Τούρκους αξιωματούχους των άλλων περιοχών και του Φαναρίου τα παρακάτω πράγματα:
Πρώτον, να απομακρυνθούν οι διαφυγόντες ραγιάδες των 42 χωριών της περιοχής των Τρικάλων και να εγκατασταθούν ξανά στους αρχικούς τόπους και τα χωριά τους. Οι ραγιάδες αυτοί είναι γραμμένοι στα παλιά χωριά τους, εκεί είναι καταγραμμένοι και απογραμμένοι και με βάση αυτά τα κατάστιχα πληρώνουν τους φόρους, κεφαλικούς και μη. Η μετεγκατάσταση των ραγιάδων στα παλιά χωριά τους να γίνει με την επίβλεψη του ιερού δικαστηρίου. Προϋπόθεση για την μετεγκατάσταση είναι να μην έχουν περάσει 10 χρόνια αφότου έφυγαν από τα παλιά χωριά τους.
Δεύτερον, να υποχρεώσει τους ραγιάδες αυτών των 42 χωριών να πληρώσουν τους απαραίτητους κεφαλικούς και έκτακτους φόρους, “μην επιτρέποντας σε κανέναν ραγιά προφάσεις και αντιδράσεις”
Τρίτον, “αν κάποιος ισχυρός”, δηλαδή τσιφλικάς ή πρόκριτος, “εμποδίσει τον απεσταλμένο του σουλτάνου να απομακρύνει και να εγκαταστήσει στα παλιά χωριά τούς ραγιάδες που τώρα βρίσκονται σε χωριά, τσιφλίκια και σπίτια που ανήκουν σ’ αυτούς”, δηλαδή σε προκρίτους και τσιφλικάδες, “και αυτοί προξενήσουν βλάβη στο δημόσιο”, τότε τα ονόματα και τα χωριά αυτών των ανθρώπων, δηλαδή των τσιφλικάδων, να τα γράψει και να μας τα γνωστοποιήσει.
Και η υψηλή διαταγή κλείνει με την προειδοποίηση προς τους τσιφλικάδες:
“Ας γνωρίζουν ότι, επειδή παρεμπόδισαν την είσπραξη της δημόσιας περιουσίας και προξένησαν βλάβη στο δημόσιο, τα χρήματα του δημοσίου που απαιτείται να εισπραχθουν από τους ραγιάδες τούς οποίους έχουν αποκρύψει στα χωριά και στα τσιφλίκια τους, θα εισπραχθουν από τους κατόχους των τσιφλικιών”.
[Βλέπε: Κωνσταντίνος Καμπουριδης, Η νεότερη Ελλάδα μέσα από οθωμανικές αρχειακές πηγές, εκδόσεις Αντ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2009. Όλα τα αποσπάσματα που είναι μέσα σε εισαγωγικά είναι από το παρόν έγγραφο και βιβλίο]
4. Όπως γνωρίσαμε με το παραπάνω έγγραφο, οι Τούρκοι τσιφλικάδες υπήρχαν ήδη στη Θεσσαλία και στο Φανάρι Ιθώμης- στο οποίο μάλιστα αναφέρεται ονομαστικά η παραπάνω “υψηλή διαταγή”. Ο τσιφλικάς έχει γεωργική γη αλλά μπορεί να έχει και χωριά και σπίτια ως ατομική του ιδιοκτησία. Στο τσιφλίκι του μπορεί να έχει κολίγους, σπίτια για τους κολίγους ή τους εργάτες γης, αλλά και χωριά ως ιδιοκτησία του.
Στο Φανάρι Ιθώμης υπήρχαν τσιφλίκια, όπως υπήρξαν και οικογένειες κολιγάδων και εργατών γης στα τσιφλίκια. Υπήρχαν επίσης σπίτια τα οποία ανήκαν σε τσιφλικάδες και τα οποία τα παραχωρούσαν για τη στέγαση των κολιγάδων ή των εργατών της γης τους. Τα χαμόσπιτα αυτά, τα οποία ήταν ιδιοκτησία του τσιφλικά, δεν παραχωρούνταν δωρεάν στις οικογένειες των κολιγάδων ή στους εργάτες γης, αλλά έναντι ενός μετρίου ενοικίου προς τον ιδιοκτήτη τους.
Όπως σημειώνει ο Χριστόφορος Τραυλός, στο βιβλίο του: Η θεσσαλική Ιθώμη το Φανάρι, Εκδόσεις Σαββάλας, 2002, στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας, υπήρχε γειτονιά όπου έμειναν οι κολιγάδες της τουρκοκρατίας και οι εποχικοί εργάτες γης. Η γειτονιά αυτή είναι η γειτονιά της “Σαρτάρας”, η οποία βρίσκεται κάτω από την αστυνομία, στα Νεστορέικα. Η “Σαρτάρα” είναι συνεχόμενα χαμόσπιτα. Εκατό μέτρα πιο πέρα ήταν το κονάκι στο οποίο αρχικά έμεινε ο σούμπασης, δηλαδή ο Τούρκος επιστάτης του τιμαρίου και αργότερα ο Τούρκος ή Έλληνας τσιφλικάς του χωριού μας. Ο Τούρκος σούμπασης ήταν σχεδόν όλη την ημέρα με τους κολιγάδες και τους εργάτες γης του τσιφλικά. Είχε και αυτός ένα μικρό μέρος από το τσιφλίκι του κυρίου του, για το οποίο πλήρωνε ένα μέτριο ετήσιο ενοίκιο στον ιδιοκτήτη του. Μπορούσε κι αυτός να φυτεύει στο κτήμα του αμπέλι, λάχανα κι άλλα για την οικιακή του οικονομία.
Σύμφωνα με τον Δημήτρη Τσοποτό, ο σούμπασης είχε και αστυνομική δικαιοδοσία πάνω στους δουλοπάροικους του τσιφλικιού, φυλακίζοντας αυτούς σε κάποιο δωμάτιο του κονακίου του, ή και τιμωρώντας τους με ραβδισμούς, όπως συνέβαινε και κατά τη βυζαντινή φεουδαρχία.
Το Φανάρι Ιθώμης ως χωριό δεν ήταν τσιφλικοχώρι, δεν ήταν δηλαδή καθολοκληρία ιδιοκτησία κανενός τσιφλικά, ούτε και του Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Οι τσιφλικάδες είχαν μεγάλες εκτάσεις γης του χωριού μας, είχαν και χαμόσπιτα για τους κολίγους και τους εποχικούς εργάτες γης αλλά ως χωριό δεν ήταν τσιφλικοχώρι, όπως άλλα χωριά του κάμπου. Το Φανάρι Ιθώμης παρέμεινε κεφαλοχώρι.
5. Στη φωτογραφία βλέπουμε το εξαιρετικό βιβλίο του Κωνσταντίνου Καμπουρίδη, στο οποίο υπάρχει ολόκληρο το έγγραφο της 3ης Ιουλίου 1667. Δίπλα κολιγάδες με ένα κάρο το οποίο σέρνουν βόδια. Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε ένα κονάκι τσιφλικά.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
