98ο: Η απαλλοτρίωση του τσιφλικιού του Κ. Ζάππα στο “Μπαλτσιάκι” και η διανομή του στους κολίγους του Φαναρίου Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην οικονομική και κοινωνική ιστορία του χωριού μας και ιδιαίτερα στην απαλλοτρίωση των τσιφλικιών του και της διανομής τους στους κολιγάδες του Φαναρίου Καρδίτσας.
Σήμερα θα δούμε τη δεύτερη μεγάλη διανομή τσιφλικάδικης γης και πιο συγκεκριμένα αυτηνής στην περιοχή “Μπαλτσιάκι” του Φαναρίου.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Το “Μπαλτσιάκι” είναι μια τοποθεσία βόρεια του χωριού μας. Η περιοχή αυτή “βρέθηκε” να είναι τσιφλίκι του Ευάγγελου και Κωνσταντίνου Ζάππα. Ο Ευάγγελος Ζάππας γεννήθηκε το 1800 στο Τεπελένι της Βορείου Ηπείρου. Πήγε στη Ρουμανία όπου νοίκιασε μοναστηριακά κτήματα σε χαμηλή τιμή κι απέκτησε μεγάλη περιουσία. Όπως μας πληροφορεί ο Σοφοκλής Τριανταφυλλίδης, δικηγόρος, με το βιβλίο του: “Οι κολίγοι της Θεσσαλίας”, 1906, εκδόσεις Στοχαστής, 1974, ο Ευάγγελος Ζάππας αγόρασε 16 τσιφλίκια στη Θεσσαλία από το οθωμανικό κράτος, πριν τη προσάρτησή της στο ελληνικό κράτος στις 18 Αυγούστου 1881. Μετά τον θάνατο του Ευάγγελου Ζάππα το 1865, τα τσιφλίκια και την περιουσία του τη διαχειρίστηκε ο ξάδερφός του Κωνσταντίνος Ζάππας (1814 Τεπελένι – 1922 Γαλλία). Το 1881, λίγους μήνες πριν από την παραχώρηση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα από τους Τούρκους, ο Κωνσταντίνος Ζάππας αγόρασε νέα, μεγάλα τσιφλίκια στον θεσσαλικό κάμπο.
Το ίδιο είχε κάνει και ο τραπεζίτης Χρηστάκης Ζωγράφος, ο οποίος γεννήθηκε στην Αλβανία το 1820 και πέθανε το 1898 στο Παρίσι. Αυτός υπήρξε τραπεζίτης και οικονομικός σύμβουλος τριών σουλτάνων. Επιδιώκοντας να αυξήσει την περιουσία του, αγόρασε το 1880 από το τουρκικό κράτος και τους Τούρκους τσιφλικάδες της Θεσσαλίας 480.000 στρέμματα στους σημερινούς νομούς των Τρικάλων και της Καρδίτσας.
Για να έχουμε μια μεγάλη εικόνα της κατάστασης στον θεσσαλικό κάμπο τον πρώτο χρόνο της απελευθέρωσής της, το 1882, να πούμε πως Έλληνες της διασποράς, μεγαλέμποροι και τραπεζίτες, ήρθαν από τα πριν και σε αγαστή συνεργασία με τους Τούρκους αγόρασαν απέραντες εκτάσεις γης όσο όσο. Οι Τούρκοι αξιωματούχοι και γαιοκτήμονες ξεπουλούσαν τα κτήματα, τα κονάκια και τις σαρτάρες, γιατί σε λίγες μέρες θα έφευγαν αναγκαστικά από τη Θεσσαλία. Έτσι το 1882 το 50,5% του θεσσαλικού κάμπου και το 75% των καλλιεργήσιμων εκτάσεων γης ήταν στα χέρια των Ελλήνων τσιφλικάδων.
Οι κολιγάδες είχαν την αυταπάτη πως οι Έλληνες μεγαλέμποροι και τραπεζίτες θα παίξουν τον ρόλο του κοινωνικού κι εθνικού ευεργέτη και πως θα τα δώσουν όλα αυτά τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας στο ελληνικό έθνος και στους απλούς καλλιεργητές που ποτίζουν τη γη με ιδρώτα και αίμα τώρα που η Θεσσαλία απελευθερώθηκε…Οι αυταπάτες αυτές γκρεμίστηκαν γρήγορα.
Για να έχουμε μια ακόμη μεγάλη εικόνα της εξέλιξης της κατάστασης να πούμε πως το 1906, δεκαπέντε χρόνια αργότερα,
η Θεσσαλία ήταν διαιρεμένη κατά τα 3/4 σε μεγάλες γαιοκτησίες (τσιφλίκια) και κατά 1/4 σε μικρές ιδιοκτησίες γης. Από τα 550 χωριά της Θεσσαλίας τα 350 ήταν τσιφλίκια και τα 200 ήταν κεφαλοχώρια, δηλαδή είχαν μικρές ιδιοκτησίες. Τα 350 τσιφλικοχώρια άνηκαν σε 40 γαιοκτήμονες.
2. Το Φανάρι Ιθώμης ήταν μια σύμμεικτη κωμόπολη κι αυτό γιατί ένα μεγάλο μέρος της γεωργικής γης ήταν τσιφλίκια, αρχικά Τούρκων και του Αλή Πασά και στη συνέχεια Ελλήνων της διασποράς, όπως ήταν ο Ζάππας και ο Ζωγράφος. Ένα μέρος των κατοίκων ήταν κολιγάδες στα κτήματα των τσιφλικάδων κι έμειναν σε χαμόσπιτα, τις λεγόμενες “σαρτάρες”, είτε στο χωριό είτε στον κάμπο όπου ήταν τα τσιφλίκια. Οι σαρτάρες ήταν συνήθως πλινθόκτιστες ή ξύλινες κατοικίες. Κοντά στις σαρτάρες ήταν και το κονάκι, δηλαδή το ψηλό, δίπατο πέτρινο σπίτι όπου κόνευε ο τσιφλικάς κάθε φορά που ερχόταν στο τσιφλίκι του.
Οι Φαναριώτες όμως είχαν και μικρές ιδιοκτησίες στα αμπέλια, στους κήπους, στα περιβόλια και στους μπαχτσέδες. Οι περισσότεροι ήταν ιδιοκτήτες των σπιτιών τους. Ιδιόκτητα σπίτια δεν είχαν οι οικογένειες των κολιγάδων Φαναριωτών και οι εργάτες γης.
3. Στο τσιφλίκι του Ευάγγελου και Κωνσταντίνου Ζάππα στο “Μπαλτσιάκι”, δούλευαν γύρω στις 23 οικογένειες Φαναριωτών κολίγων. Το τσιφλίκι αυτό ήταν ένα μικρό μέρος από ένα μεγαλύτερο τσιφλίκι που είχε στην περιοχή της Μαγουλίτσας ο Ζάππας. Για πάνω από 40 χρόνια οι Φαναριώτες κολιγάδες εργάζονταν στο τσιφλίκι αυτό του Κωνσταντίνου Ζάππα.
Το 1923 το τσιφλίκι αυτό απαλλοτριώθηκε και δόθηκε στους κολιγάδες του.
4. Τι έγινε όμως και πώς φτάσαμε στην απαλλοτρίωση του τσιφλικιού και στη διανομή του στους Φαναριώτες κολιγάδες;
Όπως είπα η Θεσσαλία απελευθερώθηκε αλλά οι Θεσσαλοί κολίγοι εξακολουθούσαν να είναι σκλάβοι στα τσιφλίκια των Ελλήνων τσιφλικάδων. Οι κολιγάδες ζούσαν μέσα στη φτώχεια, την κακομοιριά, την αμάθεια και τις θρησκευτικές προλήψεις. Καλλιεργούσαν τον καπνό, το σιτάρι, το βαμβάκι και το σησάμι.
Το 1905 ο τσιφλικάς και βιομήχανος της περιοχής, Γεώργιος Χρηστάκη Ζωγράφος εκλέχτηκε βουλευτής Καρδίτσας. “Εάν ο κολίγος”, έγραψε ο δικηγόρος Σοφοκλής Τριανταφυλλίδης, “δεν ψηφίσει τον βουλευτή ή τον δήμαρχο του τσιφλικά, αλίμονο σ’ αυτόν! Όλες οι συμφορές και όλες οι καταστροφές θα συσσωρευτούν πάνω στο κεφάλι του και της οικογένειάς του”.
Στο μεταξύ είχε ιδρυθεί το εργοστάσιο ζάχαρης του Ζωγράφου στη Λαζαρίνα, στην περιοχή της Μαγουλίτσας από το 1896. Οι κολιγάδες της περιοχής αναγκάστηκαν να περιορίσουν την καλλιέργεια σιτηρών και να καλλιεργήσουν για πρώτη φορά τεύτλα… Εκείνα τα χρόνια και για τις ανάγκες χτισίματος του τεράστιου εργοστασίου ζάχαρης, ο Ζωγράφος φέρνει στο Φανάρι δεκάδες οικογένειες κτιστάδων, μαστόρων από το χωριό Στράτσαινη της Κόνιτσας των Ιωαννίνων.
Το 1907 έφτασε στον θεσσαλικό κάμπο ο δάσκαλος και κοινωνικός αγωνιστής Μαρίνος Αντύπας, ο οποίος προσπαθεί να διαφωτίσει και να ξεσηκώσει τους κολιγάδες προκειμένου να διεκδικήσουν τη γη την οποία ποτίζουν με τον δικό τους ιδρώτα και αίμα. Οι τσιφλικάδες τον δολοφονούν. Ο σπόρος όμως των ιδεών του είχε αρχίσει να φυτρώνει.
Το 1909 οι κολιγάδες της Καρδίτσας δημιουργούν τον “Γεωργικό πεδινό σύλλογο” κι απαιτούν την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών του θεσσαλικού κάμπου. Στις 6 Μαρτίου του 1910 ξεσπά η μεγάλη εξέγερση των κολιγάδων στο Κιλελέρ. Το χώμα βάφτηκε πάλι με αίμα.
Το ζήτημα των τσιφλικιών διευθετήθηκε την περίοδο 1917 με 1931. Χρειάστηκε το αίμα της εξέγερσης του Κιλελέρ, που καταστάλθηκε με τη βία, για να επιταχυνθούν οι διαδικασίες της απαλλοτρίωσης, οι οποίες μπήκαν σε κίνηση τη δεκαετία του 1920…
5. Πώς έγινε η διανομή του τσιφλικιού στο Μπαλτσιάκι του Φαναρίου και πόσοι Φαναριώτες πήραν μέρος σε αυτή;
Όπως έγραψα παραπάνω, το τσιφλίκι του Κωνσταντίνου Ζάππα απαλλοτριώθηκε το 1922 με 1923. Μοιράστηκε, κυρίως, στους κολιγάδες, δηλαδή στους καλλιεργητές του. Οι κληρούχοι ήταν 23 και δόθηκαν από 31 στρέμματα ως καλλιεργήσιμα και από 1 στρέμμα ως οικόπεδο. Αρκετοί από αυτούς που πήραν κλήρο, δηλαδή 32 στρέμματα γεωργικής γης ως κολίγοι του τσιφλικιού, είχαν και κάποια χωραφάκια εκεί κοντά.
Εκτός από τους Φαναριώτες κολιγάδες του τσιφλικιού στο Μπαλτσιάκι ένα υπόλοιπο της γαιοκτησίας του Ζάππα, σε μικρότερο κλήρο, δόθηκε και στους επίστρατους , όπως τον Προκόπη Νεοχωρίτη, τον Λάμπρο Πατσογιάννη, τον Αποστόλη Νέστορα, τον Νίκο Νέστορα και τον Γιώργο Χορμόβα.
[ Βλέπε: Δημήτρης Χαντζιάρας, εφημερίδα το Φανάρι, 20 Σεπτεμβρίου 1994]. Επίστρατοι ήταν οι έφεδροι που είχαν επιστρατευτεί στον πόλεμο για τη Μικρά Ασία, το 1920 με 1922, ή ήταν σε στρατεύσιμη κλάση την περίοδο της επιστράτευσης.
Επίσης στους κληρούχους στο “Μπαλτσιάκι” δόθηκαν από 800 τετραγωνικά μέτρα καλλιεργήσιμης γης στην πλαγιά του λόφου και από 3 στρέμματα πλαγιάς για να βόσκουν τα αιγοπρόβατά τους. Είχαν δικαίωμα να εκθρέψουν, η κάθε οικογένεια, μέχρι 25 πρόβατα. Στους ανήλικους κολίγους δώσανε από 20 στρέμματα γης. Τέλος, όπως σημειώνει ο Δημήτρης Χαντζιάρας στην εφημερίδα το Φανάρι, ο οποίος στηρίχτηκε στη μαρτυρία τού τότε γραμματέα της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, Λάμπρο Ντουματσά καθώς και στη μαρτυρία του Σεραφείμ Νεοχωρίτη, έμεινε για ζευγαρολίβαδο μια έκταση που αναλογούσε στον καθέναν κληρούχο από 5 στρέμματα. Η έκταση αυτή μοιράστηκε αργότερα στους δικαιούχους.
6. Για τη συγγραφή του παρόντος άρθρου στηρίχτηκα στο βιβλίο του Δημήτρη Χαντζιάρα, Σκόρπια φύλλα, 1997, αυτοέκδοση, στο βιβλίο του Σοφοκλή Τριανταφυλλίδη, Οι κολίγοι της Θεσσαλίας, εκδόσεις Στοχαστής, 1974 και στο βιβλίο της Μαρούλας Κλιάφα, Θεσσαλία 1881- 1981, Εκατό χρόνια ζωής, εκδόσεις Κέδρος,1983. Στηρίχτηκα επίσης στη μαρτυρία της Αικατερίνης Κουτρουλιά, 92 χρονών σήμερα, την οποία κι ευχαριστώ πολύ.
Οι τρεις ασπρόμαυρες φωτογραφίες είναι από το βιβλίο της Μαρούλας Κλιάφα, οι οποίες δείχνουν τους τσιφλικάδες και τους κολιγάδες τους.
Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε το ζευγάρι των τσιφλικάδων, πίσω τους τους κολιγάδες με τα βόδια έτοιμοι να αλωνίσουν τις θημωνιές με τα στάχυα.
Στη δεύτερη από αυτές βλέπουμε το κονάκι του τσιφλικά και μπροστά τη σαρτάρα, δηλαδή τα χαμόσπιτα όπου έμειναν οι κολιγάδες. Στην άμαξα είναι η οικογένεια του τσιφλικά και δίπλα με το καπέλο και με τα τσαρούχια ο επιστάτης, ο σούμπασης του τσιφλικιού. Οι ένοπλοι ήταν οι φύλακες της τσιφλικάδικης οικογένειας- οι σεκιούριτι σήμερα της αστικής τάξης!
Η φωτογραφία με το ζεύγος των νεαρών Ελλήνων τσιφλικάδων δείχνει πόσο πολύ είχαν επηρεαστεί από τον τουρκικό τρόπο ζωής.
Η φωτογραφία η έγχρωμη δείχνει την τοποθεσία “Μπαλτσιάκι” και τον λόγγο του Αγά. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον Τεπέ.
Η τελευταία φωτογραφία δείχνει τον Κωνσταντίνο Ζάππα, τον ιδιοκτήτη του τσιφλικιού στο Φανάρι Ιθώμης.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
