179ο: Τα έργα και η μυστική γλώσσα των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα πολιτισμού και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς που δημιούργησαν και μας άφησαν οι Φαναριώτες μάστορες της πέτρας, οι οποίοι ήρθαν ή φέρονται πως ήρθαν από τη Στράτσιανη της επαρχίας Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων κατά τον 19ο αιώνα, στο ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας. Σήμερα θα αναφερθώ στα μικρά και μεγάλα έργα που αυτοί δημιούργησαν καθώς και στη μυστική γλώσσα που χρησιμοποιούσαν στη διάρκεια της εργασίας τους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Οι Φαναριώτες μάστοροι ασχολήθηκαν με τη μαστορική τέχνη, δηλαδή με την τέχνη της πέτρας και του χτισίματος πετρόκτιστων κτιρίων. Χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της δουλειάς τους, οι Φαναριώτες μάστοροι εργάστηκαν σκληρά για να δημιουργήσουν δημόσια, ιδιωτικά και εκκλησιαστικά κτίρια.
Τα εργαλεία της δουλειάς τους ήταν: το μυστρί, το σφυρί, το σκεπάρνι, η βαργιά, η σφήνα, το καλέμι, το φτυάρι, η γωνιά, το αλφάδι, ο ματρακάς, το μπικούνι, ο λοστός, η χτινιά, το μακάπι, το μυτικούνι, ο κασμάς, το κουτάλι, η παραμήνα, το πριόνι, το ζύγι, ο πήχης, το βελόνι, η καζιάκα και άλλα.
[Βλέπε: Ελένη Σουρέλη-Γαλάνη, Η Αχόπετρα του Σελλιού και της Στράτσιανης, εκδόσεις Κάκτος, 2023]
Οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας άφησαν έντονο το αποτύπωμα της τέχνης τους όχι μόνο στην περιοχή της Καρδίτσας αλλά σε όλη τη Θεσσαλία και εκτός αυτής καθώς ταξίδευαν για να εκτελέσουν αυτά τα έργα απουσιάζοντας μέρες και βδομάδες από τα σπίτια τους. Το ίδιο το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, με τα κτίριά του, αποτελεί ένα ζωντανό μουσείο της τέχνης τους.
2. Οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας, κατά τον 19ο και σχεδόν ολόκληρο τον 20ό αιώνα, οργανωμένοι, κυρίως σε μικρές ομάδες των τριών έως έξι ατόμων, υπό την καθοδήγηση του πρωτομάστορα, αναλάμβαναν ένα ευρύ φάσμα έργων που κάλυπταν τόσο τις ανάγκες της καθημερινής ζωής των ανθρώπων, όσο και τις ανάγκες για μεγάλα δημόσια και θρησκευτικά κτίρια.
Τα έργα των Φαναριωτών μαστόρων μπορούμε να τα διακρίνουμε σε τρεις μεγάλες ομάδες:
α. Στα δημόσια και κοινωφελή έργα
β. Στα ιδιωτικά έργα και
γ. Στα θρησκευτικά έργα.
Ας τα δούμε πιο αναλυτικά και από πιο κοντά.
3. Τα δημόσια και κοινωφελή κτίρια.
Στα δημόσια και κοινωφελή έργα ανήκουν τα σχολεία, τα γεφύρια, οι δεξαμενές, οι βρύσες, οι δρόμοι, τα καλντερίμια, το κάστρο Φαναρίου και μια σειρά από οχυρωματικά έργα, τα κοινοτικά γραφεία και κτίρια, τα κτίρια υπηρεσιών και εξουσίας, τα ειρηνοδικεία…
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε το πετρόχτιστο δημοτικό σχολείο του χωριού μας, το οποίο κτίστηκε μέσα σε τρία χρόνια, από το 1929 μέχρι το 1931, από Φαναριώτες μάστορες της πέτρας, με πρωτομάστορες τον Γιάννη Λιούλιο και τον Νικολάκη Λιανό. Αυτοί είχαν την ευθύνη και την επίβλεψη του μεγάλου αυτού έργου. Αρχιμάστορες ήταν ο Ρίζος Πατσιώλης, ο Γιώργος Παγονόπουλος και ο Γιώργος Ταμπάκης. Υπεύθυνος για τα αγκωνάρια του σχολείου ήταν ο Βαγγέλης Λιανός και για το κτίσιμο των τοιχών ήταν ο Πέτρος Καρακώστας. Μπορούμε να δούμε και να θαυμάσουμε τόσο τη μεγαλοπρέπεια του κτιρίου όσο και την ομορφιά και την τέχνη με την οποία είναι κτισμένες οι γωνίες και οι τοίχοι του. Ο τρόπος χτισίματος των αγκωναριών απαιτούσε ειδικές γνώσεις και δεξιότητες, που λίγοι τις είχαν. Κι αυτό γιατί οι πέτρες έπρεπε να είναι μεγάλες, πελεκημένες σωστά και όμορφα σκαλισμένες, να είναι από σκληρό υλικό και τοποθετημένες με τον κατάλληλο τρόπο, ώστε το κτίριο να είναι ασφαλές και όμορφο. Τα αγκωνάρια δένουν τους τοίχους των κτιρίων και έτσι αυτά μπορούν να αντέξουν σε σεισμούς. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε και τα αγκωνάρια καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αυτά είναι πλεγμένα και σκαλισμένα στις γωνίες της εκκλησίας του Αγίου Σεραφείμ στο Φανάρι Ιθώμης.
Όλο το δίκτυο ύδρευσης του Φαναρίου Καρδίτσας, ξεκινώντας από την “Πηγή”, και φτάνοντας στα “Πηλιορίκια”, είναι έργο των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας. Ο Αλέκος Μιχαλόπουλος ήταν ο πρωτομάστορας του υδραγωγείου από την
”Πηγή” μέχρι τα “Πηλιορίκια”. Τα “Πηλιορίκια”, που βλέπετε στη τελευταία φωτογραφία, κτίστηκαν στη δεκαετία του 1930. Από εκεί και στη σειρά, με μια μικρή κλίση για τον αγωγό του νερού, κτίστηκαν και οι όμορφες πέτρινες βρύσες από του Κατσάρου, μέχρι του Τσαρούχα και του Μούντζια. Η τρίτη φωτογραφία δείχνει τη βρύση του Μούντζια, η οποία είναι κοντά στο Λαογραφικό Μουσείο Φαναρίου. Ακόμα και η δεξαμενή νερού στο κάστρο του Φαναρίου, από την οποία γίνεται η διανομή του νερού σε όλο το χωριό, είναι έργο των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας.
Επίσης, μια σειρά από βρύσες με κοπάνες, που βρίσκονται περιμετρικά του οικισμού, για να πίνουν νερό τα κοπάδια των ζώων, είναι έργο δικό τους.
Ακόμα και μέρη του κάστρου Φαναρίου- πριν καλέσουμε ως Πολιτιστικός Σύλλογος Φαναρίου το Κάστρο το υπουργείο Πολιτισμού για να ξεκινήσει τις εργασίες αναστήλωσης και αναπαλαίωσης το 1984- έγιναν από Φαναριώτες μαστόρους της πέτρας. Γιατί το κάστρο και οι στρατώνες του, όπως έχω γράψει πολλές φορές, λεηλατήθηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα και γκρεμίστηκαν για να πάρουν οι Φαναριώτες τις πέτρες και τα δοκάρια του. Όποιος θα θυμάται, στο μέρος προς το υδραγωγείο, που βρίσκεται στην κορυφή του λόφου, τα θεμέλια του κάστρου ήταν χωρίς… πέτρες! Στη δεκαετία του 1970 έγιναν εκεί κάποια μικρά έργα υποστήριξης, με τη βοήθεια των μαστόρων της πέτρας, προκειμένου να μην πέσει το κάστρο και πλακώσει όλο το χωριό που βρίσκεται από κάτω στις πλαγιές περιμετρικά του λόφου!
Τέτοια δημόσια και κοινωφελή έργα έφτιαχναν οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας όπου τους καλούσαν οι κοινοτικές και οι άλλες δημόσιες αρχές. Ο παραθεριστικός οικισμός στη Νεράιδα, πάνω από τη λίμνη του Πλαστήρα, έγινε με επιστασία του Νικολάκη Λιανού. Και προφανώς και οι οθωμανικές αρχές, καθώς όπως είδαμε, οι Ηπειρώτες μάστοροι ήρθαν στο Φανάρι πολλές δεκαετίες πριν από την Απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τους Τούρκους το 1881. Άρα όλα τα δημόσια έργα, όπως τα γεφύρια, τα οποία ένωναν περιοχές πάνω από ποτάμια και χαράδρες• βρύσες και υδραγωγεία• δεξαμενές και πηγάδια• πλακόστρωτα καλντερίμια καθώς και οχυρωματικά έργα, όπως η “Καμένη στρατώνα”, γίνονταν και με τη συμβολή των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας.
4. Τα ιδιωτικά κτίρια και οι αγροτικές και βιοτεχνικές κατασκευές.
Οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας δεν περιορίζονταν μόνο στα δημόσια έργα. Αυτοί είναι που έφτιαξαν πολλά από τα πέτρινα, αρχοντικά σπίτια των μπέηδων, των αγάδων, των εύπορων οικογενειών, όχι μόνο του χωριού μας αλλά σε όποιο χωριό ή κωμόπολη ή πόλη τους καλούσαν. Το χωριό μας είναι γεμάτο από τέτοια κτίρια. Σύμφωνα με την έρευνα πέντε φοιτητών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, το 1979, από τα 435 σπίτια που είχε το χωριό μας τότε, το Φανάρι Καρδίτσας, τα 221, δηλαδή το 51% των σπιτιών ήταν κτισμένα πριν από το 1881, ενώ μεταξύ 1881 και 1935, κτίστηκαν 130 σπίτια, δηλαδή το 30% των σπιτιών.
[Βλέπε: Φανάρι Θεσσαλίας, ανάπλαση παραδοσιακού οικισμού, Αθήνα 1979. Η έρευνα έγινε από: Αντ. Δαγκλίδη , Φωτ. Μαργαρίτη, Κωνσ. Σκλια , Μ. Σταύρου, Ε. Χλέπα].
Καταλαβαίνει λοιπόν κανείς πόσο μεγάλη ήταν η συμβολή των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας στην κατασκευή κατοικιών στο χωριό μας. Αλλά η κατασκευή ιδιωτικών κτιρίων από τους Φαναριώτες μαστόρους της πέτρας δεν περιορίζονταν μόνο στο χωριό μας αλλά επεκτείνονταν σ’ όλα τα γειτονικά χωριά, σε όλο τον σημερινό νομό Καρδίτσας, σε όλη τη Θεσσαλία. Τους βρίσκουμε και στα Γρεβενά, τους συναντάμε και στα Άγραφα της Καρδίτσας και της Ευρυτανίας…
Πέρα από σπίτια, οι Φαναριώτες μαστόροι έφτιαχναν και ο,τιδήποτε άλλο γινόταν με πέτρες. Έτσι έφτιαχναν νερόμυλους για το άλεσμα, φούρνους για την παραγωγή ψωμιού και φαγητών, πεζούλια και αναβαθμίδες για τη συγκράτηση του εδάφους σε απόκρημνες πλαγιές και τη δημιουργία καλλιεργήσιμων εκτάσεων για καλαμπόκι, σιτάρι, φασόλια ή φακές… Έφτιαχναν ακόμα στάβλους για τα ζώα, αποθήκες για ζωοτροφές και ντουβάρια για αυλές και κήπους. Οι Φαναριώτες μαστόροι ήταν αυτοί που έφτιαχναν και τα καμίνια για το ψήσιμο των πήλινων αγγείων.
Τους βρίσκουμε ακόμη και στα νταμάρια, στα ορυχεία της κάθε περιοχής, για να εξορύξουν πέτρες, να τις πελεκήσουν και να τις κάνουν έτοιμες για το χτίσιμο των κτιρίων.
5. Τα θρησκευτικά οικοδομήματα.
Οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας ασχολήθηκαν και με την κατασκευή εκκλησιών και μοναστηριών. Η εκκλησία του Αγίου Σεραφείμ, την οποία βλέπουμε στη φωτογραφία, την έκτισαν οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας. Το έργο αυτό είχε ξεκινήσει από τον προηγούμενο αιώνα, είχε σταματήσει, συνεχίστηκε και ολοκληρώθηκε γύρω στα 1925- 1927. Πρόκειται για έναν μεγάλο ναό με τρούλο και κωδωνοστάσιο. Ο τρούλος, ο οποίος γινόταν με την καθοδήγηση πολιτικού μηχανικού, έπεσε δύο φορές- μόλις αφαιρούσαν τη σκαλωσιά από κάτω. Τότε βγήκε μπροστά ο Νικολάκης Λιανός και είπε πως θέλει αυτός να κτίσει τον τρούλο με πέτρες. Αφού τον έκτισε, άφησε μια τρύπα στην οροφή για να μπήξει ο πολιτικός μηχανικός τη σφήνα, την τελευταία πέτρα, το “κλειδί”.
Οι μάστορες της πέτρας γνώριζαν πολύ καλά πως η πιο κρίσιμη στιγμή είναι η τοποθέτηση της τελευταίας πέτρας στην κορυφή του τρούλου, του “κλειδιού”, όπως το έλεγαν. Κι αυτό γιατί όλο το βάρος του τρούλου μεταφέρεται εκεί. Αν η τελευταία πέτρα δεν ήταν γερή και σωστά πελεκημένη με ακρίβεια χιλιοστού, ο τρούλος θα καταρρεύσει, μόλις θα αφαιρέσουν τη σκαλωσιά, δηλαδή τα ξύλα από κάτω. Από τότε ο τρούλος του Αγίου Σεραφείμ είναι στη θέση του…
Κι όμως το όνομα του Νικολάκη Λιανού δεν είναι πουθενά γραμμένο ούτε μνημονεύεται…
Αλλά ο Νικολάκης Λιανός είχε άσχημη εξέλιξη γιατί, όταν ήταν στη σκαλωσιά για το χτίσιμο του καμπαναριού της εκκλησίας του Αγίου Σεραφείμ, έπεσε από ψηλά και χτύπησε σπάζοντας κόκαλα. Από τότε δεν ανέβηκε σε σκαλωσιά.
Είμαι σχεδόν βέβαιος, χωρίς ωστόσο να έχω συγκεκριμένα στοιχεία ή μαρτυρίες, πως και ο ναός του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, κάτω από τα τείχη του κάστρου, ο οποίος κτίστηκε το 1873, πάνω στα ερείπια αρχαίου ναού και με υλικά του, κτίστηκε από τους Ηπειρώτες μαστόρους της πέτρας. Από τους ίδιους κτίστηκε λίγο αργότερα, το 1886, και το καμπαναριό του. Τα ξωκλήσια κτίζονταν από ανώνυμα συνεργεία λαϊκών μαστόρων της πέτρας και για αυτό δεν έχουμε στοιχεία. Άλλωστε σε ένα έργο που κτίστηκε 260 χρόνια πριν. Πάντως ο ναός και το καμπαναριό είναι έργο έμπειρων πελεκητων της πέτρας και όλα αυτά δείχνουν πως είναι έργο των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας που ήρθαν ή φέρονται πως ήρθαν από την Ήπειρο και ιδιαίτερα από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων.
Είναι φανερό πως οι Φαναριώτες μάστοροι στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας έχτιζαν και μουσουλμανικά τζαμιά, μιναρέδες και μεντεσέδες. Δεν μπορούσαν άλλωστε να αρνηθούν να εκτελέσουν αυτά τα έργα.
Οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας, όπως γνωρίσαμε σε προηγούμενα μαθήματα, έχτιζαν ναούς και μοναστήρια σ’ όλη τη Θεσσαλία, καθώς και στην Ευρυτανία, ακόμα και σε δυσπρόσιτες περιοχές. Στον Φουρνά Ευρυτανίας έφτιαξαν την εκκλησία που είναι στο κέντρο του χωριού.
7. Κάποιοι ίσως να γνωρίζετε πως οι Ηπειρώτες μάστορες της πέτρας ανέπτυξαν μια δική τους, συνθηματική γλώσσα, τα περίφημα “κουδαρίτικα”. Η λέξη αυτή προέρχεται από τη λέξη “κούδα” που σημαίνει πέτρα. Η γλώσσα αυτή γεννήθηκε στα μαστοροχώρια της Κόνιτσας και χρησιμοποιήθηκε και από τους μετανάστες χτιστάδες που ήρθαν στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης. Για παράδειγμα: Η λέξη κούφιο σημαίνει οικοδομή • η λέξη μπάμπω σημαίνει ψωμί • η λέξη ξωτικό σημαίνει πως αυτός ο άνθρωπος είναι ξένος, δεν ανήκει στους μαστόρους • η λέξη φλωράτο σημαίνει το κρασί…
Πρόκειται για μια τεχνητή γλώσσα, η οποία δανείζεται λέξεις από τα σλάβικα, τα τουρκικά, τα αρβανίτικα, τα βλάχικα, τα ιταλικά τις οποίες τις αναμειγνύουν με το ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα.
Η συνθηματική, η μυστική γλώσσα των μαστόρων, χρησιμοποιήθηκε για δύο λόγους:
Πρώτον, για την προστασία της τέχνης τους, δηλαδή για να μη μαθαίνουν οι ξένοι εργοδότες ή τεχνίτες τα μυστικά της δουλειάς τους και
Δεύτερον, για να μπορούν να συνομιλούν ελεύθερα μεταξύ τους ακόμα και μπροστά στον ιδιοκτήτη ή την εξουσία, για το ύψος της αμοιβής, για τον τρόπο πληρωμής, ή για τα παράπονα ή για τα προβλήματα του έργου, χωρίς εκείνοι να καταλάβουν τίποτα.
[Για την “κουδαρίτικη γλώσσα” έχει κάνει ειδική έρευνα και μελέτη ο συγχωριανός μας, ο Μυλωνάς Σεραφείμ, καθηγητής φιλόλογος, με τίτλο: Οι Ηπειρώτες κτίστες του Φαναρίου Καρδίτσας και η συντεχνιακή συνθηματική τους γλώσσα. Η εργασία του αυτή παρουσιάστηκε δημόσια σε εκδήλωση που οργάνωσε το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου και η κοινότητα Φαναρίου, το καλοκαίρι του 2023, στην πλατεία του χωριού μας]
8. Είναι κρίμα και ντροπή που το Φανάρι Ιθώμης, αυτό το ιστορικό χωριό, να μην τιμά και να μην αναγνωρίζει το έργο αυτών των ανθρώπων που μετέτρεψαν το χωριό μας σε ένα ζωντανό μουσείο. Νιώθουμε περήφανοι για το πετρόχτιστο δημοτικό σχολείο, για την εκκλησία του Αγίου Σεραφείμ, ή για τα “Πηλιορίκια”, αλλά δεν γνωρίζουμε τίποτα για τους δημιουργούς τους. Για αυτό προτείνω να μπει ένα τέλος σε αυτή την κατάσταση με το να δημιουργηθεί ένα μουσείο στη συνοικία όπου έζησαν, τα “Μαστόρικα”:
“Μουσείο Φαναριωτών Μαστόρων Πέτρας”
Στο Μουσείο αυτό, ανάμεσα στα άλλα, να υπάρχει και μια μεγάλη πλάκα με τα ονόματα όλων των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας.
Αύριο η συνέχεια…
Τρίτη, 5 Μάη 2026
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
