176ο: Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας: Οι άνθρωποι του μόχθου και της προσφοράς
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μεγάλα μαθήματα για τη ζωή των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας, οι οποίοι έχουν έρθει ή φέρονται να έχουν έρθει από τη Στράτσιανη και απ’ άλλα μαστοροχώρια της επαρχίας της Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων, κατά τον 19ο και των αρχών του 20ού αιώνα- ίσως και πολύ πιο πριν. Σήμερα θα αναφερθώ στα ατυχήματα και γενικότερα στα μεγάλα προβλήματα τα οποία αντιμετώπιζαν κατά την εργασία τους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Το επάγγελμα του πετρά, του χτίστη, δεν ήταν ένα εύκολο επάγγελμα. Απεναντίας ήταν ένα από τα πιο δύσκολα, επικίνδυνα και ανθυγιεινά επαγγέλματα. Οι Φαναριώτες μάστοροι εργάζονταν κάτω από πολύ σκληρές συνθήκες, με πρωτόγονα μέσα εργασίας και σε υψηλά και απόκρημνα μέρη. Αυτό το γεγονός από μόνο του ήταν η αιτία που προκαλούσε όχι μόνο επαγγελματικές ασθένειες στους Φαναριώτες μαστόρους αλλά και πολλά ατυχήματα. Όλα αυτά επηρέαζαν την υγεία τους, την οικογενειακή ζωή αλλά και την οικονομική επιβίωσή τους.
Πραγματικά, οι Φαναριώτες τεχνίτες της πέτρας ήταν οι άνθρωποι του μόχθου, οι άνθρωποι που εξαιτίας των σκληρών συνθηκών εργασίας και ζωής, έπρεπε να διαθέτουν και να ξοδεύουν τεράστιες σωματικές και ψυχικές δυνάμεις για να επιβιώσουν οι ίδιοι και για να ζήσουν την οικογένειά τους.
2. Πολλές πτώσεις από μεγάλο ύψος και πολλά σωματικά ατυχήματα των μαστόρων.
Γνωρίσαμε ήδη πως ο Νικολάκης Λιανός, όταν χτίζανε το καμπαναριό της εκκλησίας του Αγίου Σεραφείμ, στο Φανάρι Ιθώμης, το 1925, έπεσε από αυτό, έσπασε τα κόκαλά του και από τότε δεν ασχολήθηκε ποτέ ξανά με τις εργασίες στη σκαλωσιά αλλά μόνο ως πελεκητής της πέτρας.
Γνωρίσαμε επίσης πως ο Λάμπρος Γκέλης, ο οποίος γεννήθηκε το 1894, έχασε το πόδι του, του το κόψανε καθώς αυτό μολύνθηκε, όταν έπεσε πάνω του το κάσωμα μιας πόρτας, γύρω στα 1940. Του έβαλαν ξύλινο πόδι, ενώ αναγκάστηκε να δώσει για υιοθεσία τα δύο μικρά παιδιά του…
Γνωρίσαμε ακόμα πως ο Αθανάσιος Σουρέλης, ο οποίος γεννήθηκε το 1881 στο Φανάρι, όταν έφτιαχναν το πετρόχτιστο σπίτι του Παναγιώτη Κατσάρου στην Καρδίτσα, το 1934, έπεσε τη νύχτα από την ταράτσα του σπιτιού στην οποία κοιμόντουσαν, χτύπησε άσχημα, τον πήγαν στο νοσοκομείο των Τρικάλων αλλά σε λίγο καιρό πέθανε.
Ο Φώτης Λιανός με ενημέρωσε πως ο πατέρας του Αριστείδης, το 1975, έπεσε από τη σκεπή ενός σπιτιού, χτύπησε στο πρόσωπο και νοσηλεύτηκε στο νοσοκομείο Καρδίτσας για μια βδομάδα…
Ο Πέτρος Καρακώστας μου είπε πως ο Βάιος Καστάνης, ο οποίος γεννήθηκε το 1907 στο Φανάρι, σκοτώθηκε το 1975, όταν έπεσε από την οικοδομή του τρίτου ορόφου στη Λάρισα.
Είναι φανερό πως οι πτώσεις των μαστόρων από μεγάλο ύψος και οι τραυματισμοί τους ήταν συχνό φαινόμενο. Οι Φαναριώτες μάστοροι έχτιζαν σκαλωσιές από ξύλα και από σχοινιά, αλλά αυτές οι σκαλωσιές συχνά ήταν ασταθείς. Μια πτώση από το καμπαναριό ή από τον τρούλο της εκκλησίας, από τη στέγη ενός σπιτιού ή από τη σκαλωσιά ήταν συχνά μοιραία για τον Φαναριώτη μάστορα. Να μην ξεχνάμε πως ο τρούλος του Αγίου Σεραφείμ έπεσε δύο φορές- κάθε φορά που βγάζανε τη σκαλωσιά. Τραυματισμοί γίνονταν και από τη πτώση της σκαλωσιάς και των πέτρινων υλικών πάνω τους…
Πολλοί τραυματισμοί προκαλούνταν και στα μάτια τους κατά το πελέκημα της πέτρας ή κατά το χτίσιμο του τοίχου με τη λάσπη. Συχνά τα θραύσματα της πέτρας και η λάσπη χτυπούσαν τα μάτια τους…
Τραυματισμούς είχανε και στη διάρκεια των εργασιών τους στα νταμάρια, από τα οποία έπρεπε να πάρουν τις πέτρες με τις οποίες θα χτίζανε το σπίτι, την εκκλησία, το γεφύρι, τη βρύση…
3. Η σωματική καταπόνηση των μαστόρων της πέτρας.
Οι εργασίες των Φαναριωτών μαστόρων δεν γίνονταν σε ένα υγιεινό περιβάλλον, όπως πολλοί νομίζουν. Η εισπνοή σκόνης και λεπτών σωματιδίων πυριτίου κατά το πελέκημα της πέτρας, προκαλούσε σοβαρές ζημιές στους πνεύμονες των μαστόρων. Πολλοί μαστόροι είχαν έντονα αναπνευστικά προβλήματα.
Η εργασία του μάστορα της πέτρας, του χτίστη, απαιτούσε το κουβάλημα της πέτρας, της λάσπης και του τσιμέντου, των κονιωμάτων, την κατεργασία της πέτρας, το ανέβασμα σε μεγάλα ύψη. Όλα αυτά γίνονταν με τα χέρια, με τενεκέδες, με καροτσάκια. Κατά τη μεταφορά των μεγάλων αυτών όγκων πέτρας γίνονταν συνθλίψεις των χεριών και των ποδιών τους και σοβαρά κατάγματα.
Το καθημερινό και διαρκές σήκωμα υλικών μεγάλου βάρους, προκαλούσε προβλήματα στη μέση, στις αρθρώσεις και γενικότερα μυοσκελετικά προβλήματα.
4. Οι οικοδομικές εργασίες των Φαναριωτών μαστόρων δεν γίνονταν σε ένα υγιεινό και ασφαλή για τον οργανισμό φυσικό περιβάλλον. Οι εργασίες γίνονταν στην ύπαιθρο, στην πλαγιά του βουνού ή στον κάμπο. Οι μαστόροι ήταν έτσι εκτεθειμένοι σε χαμηλές θερμοκρασίες στα ορεινά χωριά, στη βροχή και στον άνεμο όπου πήγαιναν και σε υψηλές θερμοκρασίες, στον ήλιο και στους ζεστούς αέρηδες στα πεδινά χωριά, ιδιαίτερα την περίοδο του καλοκαιριού. Η εναλλαγή του καιρού επιδείνωνε τον οργανισμό τους. Τα κρυολογήματα και οι πνευμονίες ήταν στην ημερήσια διάταξη.
5. Αλλά και οι συνθήκες διαβίωσης των Φαναριωτών μαστόρων, όταν εργάζονταν εκτός έδρας, μακριά από το χωριό μας, το Φανάρι, δεν ήταν και οι καλύτερες. Από τις αρχές της άνοιξης που έφευγαν και μέχρι τα μέσα του Οκτώβρη, κατά τη διάρκεια των έργων που αναλάμβαναν σε μακρινά χωριά ή πόλεις, οι Φαναριώτες μάστοροι κοιμούνταν συχνά σε πρόχειρα καταλύματα, που τους παραχωρούσε ο ιδιοκτήτης του ακινήτου, είτε που έφτιαχναν οι ίδιοι, είτε κοιμόντουσαν στην ύπαιθρο ή στις ταράτσες, όπως είδαμε. Συνεπώς οι εργαζόμενοι της πέτρας ήταν διαρκώς εκτεθειμένοι στις καιρικές συνθήκες και στις μεταβολές τού καιρού.
Πολλές φορές έφευγαν μέσα στην άγρια νύχτα της Δευτέρας για να πάνε με τα πόδια και με τον τροβά στην πλάτη στο χωριό που θα εργαστούν. Δούλευαν όλη την εβδομάδα και επέστρεφαν αργά το βράδυ του Σαββάτου στο Φανάρι. Τεράστια ταλαιπωρία. Κι όλα αυτά για να εξασφαλίσουν τα αναγκαία ως προς το ζην της οικογένειας και του εαυτού τους. Και να σκεφτεί κανείς πως λόγω ανάγκης η εργασία των Φαναριωτών μαστόρων διαρκούσε όλη τους τη ζωή, καθώς συνέχιζαν να εργάζονται μέχρι τα βαθιά γεράματά τους.
6. Παρά τον μεγάλο μόχθο, οι Φαναριώτες τεχνίτες της πέτρας απολάμβαναν την εκτίμηση και τον σεβασμό όλων των υπολοίπων Φαναριωτών. Πολλά από τα σπίτια του Φαναρίου Ιθώμης, που βλέπετε στις φωτογραφίες του 19ου και αρχών του 20ού αιώνα είναι έργα των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας.
Είναι ανάγκη, είναι υποχρέωσή μας, ως κοινότητα Φαναρίου, ως κοινωνία, ως φορείς του ιστορικού χωριού μας, να αποδώσουμε κάποια στιγμή και την τιμή που αξίζει σε αυτούς τους ανθρώπους του μόχθου και του πολιτισμού.
Είναι ανάγκη και στο Φανάρι Ιθώμης, στη συνοικία τα “Μαστόρικα”, εκεί όπου έζησαν οι δικοί μας άνθρωποι, να δημιουργηθεί ένα μουσείο:
Το Μουσείο των Φαναριωτών Μαστόρων της Πέτρας!
#Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε από αριστερά προς τα δεξιά: Δεύτερο τον Γκέλη Δημήτρη, μετά τον Ταμπάκη Βασίλη και τρίτο από δεξιά τον Γκέλη Αποστόλη.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε καθιστό τον Αγγελάκη Κώστα και στην άκρη δεξιά τον Γκέλη Αποστόλη. Οι δύο πρώτες φωτογραφίες είναι της Χαρούλας Γκέλη.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε τη συνοικία τα “Μαστόρικα”. Εδώ θα πρέπει το χωριό μας, οι φορείς του, να δημιουργήσουμε ένα μουσείο:
Το Μουσείο των Φαναριωτών Μαστόρων της Πέτρας!
Αύριο η συνέχεια…
Σάββατο, 2 Μάη 2026
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
