14ο: Οι αρετές κι ο βαρβαρισμός του λόγου…

14ο: Οι αρετές κι ο βαρβαρισμός του λόγου
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα στην τυπική διαλεκτική, τη γλωσσολογία και τη Λογική των στωικών φιλοσόφων και λογικών.
Γνωρίσαμε ήδη πως για τους στωικούς, λόγος είναι η φωνή η οποία εκπέμπεται από τη διάνοια του ανθρώπου, είναι έναρθρη και σημαίνει κάτι. Γνωρίσαμε ακόμα πως για τους στωικούς η διάνοια είναι στο ηγεμονικό μέρος της ψυχής του ανθρώπου και βρίσκεται στην καρδιά του κι όχι στον εγκέφαλό του!
Σήμερα θα αναφερθώ στις απόψεις τους για τις αρετές και τα ελαττώματα του λόγου.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Οι πέντε αρετές του λόγου.
Σύμφωνα με τους στωικούς φιλοσόφους- και πάντα όπως μας παρουσιάζει τις απόψεις τους ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του Βίοι φιλοσόφων, εκδόσεις Κάκτος και Γεωργιάδης- οι αρετές του λόγου είναι:
α. Ο “ελληνισμός”. Ελληνισμός είναι η άψογη γλωσσική έκφραση χωρίς τεχνικές, γραμματικές ελλείψεις και απαλλαγμένη από χυδαιολογίες. Είναι η ορθή χρήση της ελληνικής γλώσσας και των κανόνων της.
β. Η “σαφήνεια”. Σαφήνεια είναι η χρήση των λέξεων με τέτοιο τρόπο που να αποδίδουν κατανοητά τα νοήματα που μεταφέρουν στον ακροατή ή τον αναγνώστη. Η σαφήνεια είναι η καθαρή διατύπωση των νοημάτων, ώστε να γίνονται εύκολα κατανοητά.
γ. Η “συντομία”. Συντομία είναι η γλωσσική έκφραση με τη χρήση μόνο των αναγκαίων λέξεων που είναι απαραίτητες για τη πραγμάτευση ενός θέματος ή για τη δήλωση ενός πράγματος. Συντομία είναι η λακωνικότητα, το να λες μόνο τα απαραίτητα.
δ. Το “πρέπον”. Πρέπουσα είναι η γλωσσική έκφραση η οποία είναι η οικεία, η αρμόζουσα προς τα θέματα τα οποία πραγματευόμαστε. Πρέπον είναι το ύφος που ταιριάζει στην περίσταση και το πρόσωπο. Πρέπουσα είναι η χρήση λέξεων που να ανταποκρίνονται στα πράγματα.
ε. Η “κατασκευή”. Κατασκευή είναι η αποφυγή ιδιωματισμών, δηλαδή η αποφυγή ιδιωματικών γλωσσικών εκφράσεων. Είναι η αποφυγή της πρόχειρης ομιλίας και η χρήση καλαίσθητων και ταιριαστών γλωσσικών εκφράσεων χωρίς υπερβολές.
Αν λοιπόν για τους σοφιστές η ρητορική, δηλαδή η τέχνη του εκτεταμένου λόγου και η διαλεκτική, δηλαδή η τέχνη του διαλόγου μέσω των ερωταπαντήσεων, ήταν οι τέχνες να κάνεις τον χειρότερο λόγο να φαίνεται ως ο καλύτερος, για τους στωικούς φιλοσόφους η ρητορική και η διαλεκτική ήταν οι επιστήμες να παρουσιάζεις την αντικειμενική αλήθεια με τον τρόπο που αυτοί θεωρούσαν ως τον πιο αποτελεσματικό.
2. Τα ελαττώματα ή οι “κακίες” του λόγου.
Για τους στωικούς φιλοσόφους και λογικούς ο λόγος μπορεί να έχει και μια σειρά από λάθη, από ελαττώματα, από “κακίες” όπως τα αποκαλούν.
Οι στωικοί φιλόσοφοι εντοπίζουν τα παρακάτω ελαττώματα του λόγου:
α. Ο “βαρβαρισμός”. Βαρβαρισμός είναι η παραφθορά των σωστών ελληνικών λέξεων. Είναι η παραβίαση της γλωσσικής έκφρασης των Ελλήνων που έχουν προκόψει, που έχουν αναπτυχθεί. Βαρβαρισμός είναι η λάθος χρήση των ελληνικών λέξεων. Ο βαρβαρισμός αφορά λάθη στην κλίση ή την προφορά ή την ορθογραφία των ελληνικών λέξεων. Βαρβαρισμός είναι, για παράδειγμα, να πεις ή να γράψεις τη λέξη “αεροπλάνο” ως
“αρεοπλάνο”, ή τη φράση “η ψήφος” ως “ο ψήφος”. Βαρβαρίζω σημαίνει πως μιλώ σαν ξένος, με λάθη στην προφορά και τη γραφή των ελληνικών λέξεων.
β. Ο “σολοικισμός”. Σολοικισμός είναι ο λόγος χωρίς σωστή σύνταξη, ο λόγος που δεν ακολουθεί τους συντακτικούς κανόνες. Ο σολοικισμός είναι το σφάλμα που γίνεται στη σύνταξη μιας πρότασης, δηλαδή στην κακή σύνδεση των λέξεων μεταξύ τους. Σολοικισμός είναι, για παράδειγμα, όταν
χρησιμοποιώ:
* Λάθος πτώση: “Μετά του Σωκράτη”, αντί “με τον Σωκράτη”.
* Ασυναρτησία: “Ευχαριστώ όλους όσους με βοήθησαν”, αντί “Ευχαριστώ όλους όσοι με βοήθησαν”…
Ο όρος “σολοικισμός” προέρχεται από την αποικία Σόλους των Αθηναίων στην Κιλικία, όπου οι κάτοικοι λόγω της απόστασης από την Αθήνα και των επαφών τους με άλλους λαούς, μιλούσαν τα ελληνικά με πολλά συντακτικά λάθη.
3. Διαπιστώνουμε πως οι στωικοί υπήρξαν ιδιαίτερα τυπικοί στη “σωστή” χρήση της ελληνικής γλώσσας. Πρότειναν μάλιστα και μια λίστα με αρχές, τις οποίες πρέπει να τηρούμε όταν ρητορεύουμε ή όταν συζητάμε.
Οι μαρξιστές φιλόσοφοι και γλωσσολόγοι δεν προσεγγίζουν τον λόγο, προφορικό και γραπτό, ως μια λίστα αφηρημένων αρετών ή κανόνων, αλλά ως ένα κοινωνικό εργαλείο που διαθέτουν τόσο οι άρχουσες τάξεις όσο και οι καταπιεζόμενες και εκμεταλλευόμενες κοινωνικές τάξεις.
Γνωρίζουμε ήδη πως η κυρίαρχη ιδεολογία σε μια ταξική κοινωνία, όπως είναι η αστική, είναι η ιδεολογία της κυρίαρχης τάξης, δηλαδή των καπιταλιστών. Άρα η αξία του λόγου κρίνεται όχι από το αν έχει τις “αρετές” που προτείνουν οι στωικοί φιλόσοφοι και λογικοί, αλλά από το αν συμβάλλει και οδηγεί στην κοινωνική πρόοδο, στην κοινωνική αλλαγή, αν οδηγεί σε μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση, καταπίεση κι αλλοτρίωση. Αξία έχει ένας λόγος που αποκαλύπτει την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και όχι ένας λόγος ο οποίος μπορεί να έχει τις “αρετές” των στωικών, αλλά να συγκαλύπτει την εκμετάλλευση και την κοινωνική αδικία. Ο πρώτος λόγος, δηλαδή ο λόγος των εργατών και των μαρξιστών είναι ένας καλός λόγος, ένας ενάρετος λόγος, ενώ ο λόγος των αφεντικών είναι ένας κακός λόγος, ένας λόγος ανήθικος, ταξικός και προβληματικός.
Ο λόγος έχει ταξικότητα. Για την άρχουσα τάξη και το ιερατείο, ο δικός τους λόγος είναι ο καλός λόγος, ο ενάρετος λόγος, ενώ ο λόγος των εργατών είναι ο κακός λόγος, ο άξεστος, ο ακαλλιέργητος λόγος. Θυμηθείτε πώς αποκαλούσαν οι υποστηρικτές της καθαρεύουσας, δηλαδή η άρχουσα τάξη και το ιερατείο, τους δημοτικιστές, δηλαδή τους υποστηρικτές της γλώσσας του λαού μας: Μαλλιαρούς και Χυδαϊστές…Για την εργατική τάξη, μπορεί ο λόγος της να είναι τραχύς, άκομψος, αντισυμβατικός αλλά έχει πολύ μεγάλη αξία γιατί είναι ένας λόγος που συμβάλλει στην κοινωνική πρόοδο, στην κοινωνική αλλαγή, στον περιορισμό ή στην κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο.
Για τους μαρξιστές ο λόγος δεν ήταν και δεν είναι ποτέ ουδέτερος. Έτσι:
* Η “σαφήνεια” των στωικών είναι για τους μαρξιστές αναγκαία και απαραίτητη. Είναι ανάγκη ο λόγος να έχει σαφήνεια, για να αποκαλύπτει την κοινωνική πραγματικότητα και όχι να τη συσκοτίζει και να τη διαστρεβλώνει. Ο Λένιν τόνιζε πως οι επαναστάτες πρέπει να μιλούν και να γράφουν με τρόπο που ο λόγος τους να γίνεται κατανοητός από τους απλούς εργαζόμενους, προκειμένου να αποκτήσουν καθαρή, σαφή γνώση και ταξική συνείδηση. Η αλήθεια της άθλιας ζωής των ανέργων και των εργαζομένων πρέπει να διατυπώνεται με τέτοιο τρόπο, με τέτοιο λόγο, που να γίνεται ιδεολογικό και πολιτικό “όπλο” στα χέρια των εργαζομένων. Η σκοτεινή, η ασαφής, η εξειδικευμένη, η στρυφνή γλώσσα των αστών πολιτικών και διανοουμένων λειτουργεί ως μέσο συγκάλυψης και παραμόρφωσης της κοινωνικής πραγματικότητας.
Οι μαρξιστές προκρίνουν έναν λόγο δραστικό, αποτελεσματικό, που στοχεύει στην αποκάλυψη της αλήθειας και στην κινητοποίηση των εργαζομένων.
* Το “πρέπον” των στωικών, ορίζεται με όρους ιστορικής και ταξικής χρησιμότητας από τους μαρξιστές φιλοσόφους και λογικούς. Πρέπων είναι ο λόγος που αποκαλύπτει την εκμετάλλευση, την κοινωνική αδικία, την αλλοτρίωση, αντί να τις κρύβει πίσω από ωραία λόγια. Πρέπων είναι ο λόγος που συμβάλλει στην ταξική αφύπνιση των εργαζομένων. Πρέπον είναι να μιλάς για την κοινωνική πραγματικότητα με βάση τις υλικές συνθήκες ζωής και εργασίας των εργαζομένων και όχι με αφηρημένες κοινωνιολογικές, πολιτικές, μεταφυσικές ή θρησκευτικές έννοιες. Πρέπων είναι ο λόγος της κοινωνικής αλλαγής και της ανατροπής του καθεστώτος της δικτατορίας του κεφαλαίου.
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625