91ο: Η εξέλιξη της εργασίας και της παραγωγής των Φαναριωτών Ιθώμης από το 1453 μέχρι το 1881 (1ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα τα μαθήματα Ιστορίας του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης. Σήμερα θα αναφερθώ στα επαγγέλματα και την παραγωγή στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, από το 1454 έως το 1881- χρονιά Απελευθέρωσης του Φαναρίου Καρδίτσας από τους Τούρκους. Αύριο θα δούμε τους τομείς οικονομικής δραστηριότητας από το 1881 μέχρι σήμερα.
1. Ως γνωστόν το Φανάρι Ιθώμης το 1454, χρονιά που οι Οθωμανοί Τούρκοι πραγματοποίησαν την πρώτη οικονομική και πληθυσμιακή απογραφή, είχε 417 οικογένειες χριστιανών, δηλαδή περίπου 1.400 άτομα και 151 οικογένειες Τούρκων, δηλαδή περίπου 900 άτομα. Σύνολο 2.300 άτομα. Αν προσθέσουμε και τους στρατιώτες του κάστρου, τότε ξεπερνούσε τα 2.500 άτομα. Ήταν μια εύρωστη κωμόπολη. Ήταν άλλωστε στρατιωτικό, δικαστικό και διοικητικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής, στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγονταν πάνω από 140 χωριά του θεσσαλικού κάμπου, σχεδόν όλος ο μετέπειτα νομός Καρδίτσας. Όλος αυτός ο κόσμος έπρεπε να τραφεί, να ντυθεί, να στεγαστεί. Άρα κάποιοι έπρεπε να παράγουν καθημερινά τα υλικά αγαθά και να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους.
Ας τα δούμε τα πράγματα από πιο κοντά:
2. Ο Θεόδωρος Παλιούγκας, στο βιβλίο του:
“Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668”, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001, τονίζει πως το Φανάρι κατά την πρώιμη τουρκοκρατία παρουσίαζε έντονη οικονομική δραστηριότητα. Τα κύρια προϊόντα της περιοχής ήταν τα σταφύλια, το ρύζι και το κρασί..
Σύμφωνα με την οθωμανική απογραφή του 1454, στο Φανάρι υπήρχαν τρεις τομείς οικονομικής δραστηριότητας:
α. Ο πρωτογενής τομέας, δηλαδή η γεωργία και η κτηνοτροφία. Πιο συγκεκριμένα, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ασχολούνταν με την αμπελουργία, τα οπωροκηπευτικά, τη ρυζοκαλλιέργεια, την εκτροφή χοίρων και προβάτων, πουλερικών και βοοειδών.
Η καλύτερη γη και το μεγαλύτερο μέρος της γεωργικής γης ήταν στην κατοχή των Τούρκων τιμαριούχων. Οι τιμαριούχοι ήταν οι κάτοχοι μεγάλων κτημάτων, ήταν κυρίως αξιωματικοί σπαχήδες, δηλαδή αξιωματικοί του οθωμανικού ιππικού που υπήρχε στην περιοχή με έδρα το Φανάρι. Οι χωρικοί, δηλαδή οι κολίγοι (=δουλοπάροικοι ) και οι εργάτες γης εργάζονταν στα κτήματα των Τούρκων τιμαριούχων, οι οποίοι τους επιτηρούσαν και καρπώνονταν τα εισοδήματα ως ανταμοιβή για τις στρατιωτικές υπηρεσίες που πρόσφεραν προς τον σουλτάνο. Ο σουλτάνος παραχώρησε στους Τούρκους πολιτικούς και στρατιωτικούς αξιωματούχους( βοεβόδα κι αγάδες) τη γη του βυζαντινού άρχοντα Μιχαήλ Γαβριηλοπουλου και των αρχόντων του Φαναρίου, κοσμικών και κληρικών, τους οποίους γνωρίσαμε στο μάθημα για το Ορκομωτικόν γράμμα του 1342.
Η οικονομία και η διατροφή των κατοίκων του Φαναρίου Ιθώμης στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας στηριζόταν κυρίως στην αγροτική παραγωγή. Ας δούμε από πιο κοντά τους κλάδους της αγροτικής παραγωγής στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης:
* Η αμπελουργία. Η καλλιέργεια των αμπελώνων ήταν κυρίως εργασιακή δραστηριότητα των χριστιανών ραγιάδων του χωριού. Τα σταφύλια δεν κάλυπταν μόνο την ανάγκη για διατροφή των οικογενειών αλλά και για το εμπόριο. Οι παραγωγοί σταφυλιών πωλούσαν το πλεονάζον προϊόν είτε μέσα στην αγορά και το παζάρι του χωριού μας είτε σε άλλες γειτονικές αγορές και χωριά. Η παραγωγή σταφυλιών στο Φανάρι Ιθώμης αναφέρεται και στο Οδοιπορικό του Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, ο οποίος κάνει λόγο για “αμπέλια εδώ κι εκεί”, αλλά και στο έργο του Άγγλου περιηγητή Γουίλιαμ Λέικ το 1810. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει για “αμπέλια εδώ κι εκεί”, γιατί πολλοί Φαναριώτες λόγω της επιδημίας πανούκλας, που χτύπησε το χωριό μας, το εγκατέλειψαν και τράβηξαν κατά τα βουνά των Αγράφων για να σωθούν.
Οι περιοχές του Φαναρίου Ιθώμης ήταν ευνοϊκές για την παραγωγή σταφυλιών. Οι πλαγιές του Αρμπυλιανού, του Αγιάσματος, της Πηγής, του Καλαμακίου, της Παλπάνας ήταν περιοχές όπου ευδοκίμησε η παραγωγή σταφυλιών. Κι αυτό γιατί όχι μόνο τα χώματα ήταν τα κατάλληλα αλλά και γιατί υπήρχαν τα
“τόσα ζωογόνα νερά” , που τονίζει κι ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο οδοιπορικό του. Πάνω από 20 μικρές ή μεγάλες πηγές υπάρχουν σ’αυτά τα μέρη, όπως με ενημέρωσε ένας υπερήλικας του χωριού μας που έβοσκε τα γίδια σ’αυτά τα μέρη…
* Η ρυζοκαλλιέργεια. Είναι γνωστό πως το ρύζι ήταν βασικό συστατικό στη διατροφή των Οθωμανών Τούρκων και ιδιαίτερα στα πλούσια σπίτια, όπως των αγάδων. Το ρύζι ήταν σύμβολο πλούτου και πολυτέλειας. Μερικά δημοφιλή πιάτα στην οθωμανική κουζίνα των Τούρκων του Φαναρίου Ιθώμης ήταν: α) το πιλάφι, με ρύζι, κρέας και μπαχαρικά, β) το ρύζι με λαχανικά και μπαχαρικά και γ) ο ντολμάς, με ρύζι, δηλαδή γεμιστά με ρύζι, κρέας και μπαχαρικά.
Για αυτό υπήρχε καλλιέργεια ρυζιού στο χωριό μας, το Φανάρι, όπως αυτή καταγράφεται στο φορολογικό κατάστιχο του 1454, αποδίδοντας ένα μικρό φορολογικό έσοδο στο οθωμανικό δημόσιο της τάξης του 2,75% επί του συνόλου των φορολογικών εσόδων του. Υπήρχε βέβαια και ο περιβαλλοντικός λόγος, καθώς ένα μέρος από τα πεδινά εδάφη του Φαναρίου Ιθώμης ήταν βαρκά, δηλαδή ήταν μέσα στο νερό, αφού δεν υπήρχαν τότε αποστραγγιστικά έργα για να φεύγει το νερό, γεγονός που ευνοούσε την καλλιέργεια ρυζιού.
* Το σιτάρι. Το σιτάρι αν και αποτελούσε βασικό και σημαντικό είδος διατροφής τόσο των Οθωμανών Τούρκων όσο και των χριστιανών ραγιάδων του Φαναρίου, ωστόσο δεν κατείχε σημαντική θέση στην παραγωγή του. Η παραγωγή σιτηρών ήταν περιορισμένη στο Φανάρι και προοριζόταν για οικογενειακή κατανάλωση. Για αυτό δεν εμφανίζεται στους φορολογικούς καταλόγους της οθωμανικής απογραφής του 1454. Βέβαια οι Τούρκοι φρόντιζαν πρώτα να εξασφαλίσουν σιτάρι για τον εαυτό τους και για τον στρατό που διατηρούσαν στο κάστρο, για αυτό και είχαν αμπάρια σιταριού σε αυτό, και ό,τι περίσσευε μπορούσαν να το καταναλώσουν και οι ραγιάδες.
* Τα οπωροκηπευτικά. Τα οπωροκηπευτικά, δηλαδή τα λαχανικά, οι μελιτζάνες, τα κολοκυθάκια και οι καρποί των οπωροφόρων δέντρων, όπως τα αχλάδια, τα κεράσια, τα μήλα, τα σύκα, τα αμύγδαλα και λοιπά κατείχαν σημαντική θέση στη διατροφή και την οικονομία του Φαναρίου, καθώς συμβάλαν με το 1,48% επί των φορολογικών εσόδων του. Βλέπε την εργασία του Σεραφείμ Μυλωνά, “Το Φανάρι Καρδίτσας μετά την οθωμανική κατάκτηση. Στοιχεία από τη φορολογική απογραφή του 1454/1455”.
*Κτηνοτροφία. Στο Φανάρι Καρδίτσας καταγράφεται η εκτροφή χοίρων και προβάτων. Προφανώς εκτρέφαν κότες και βουβάλια ή αγελάδες. Το γεγονός πως δεν φαίνονται στους φορολογικούς καταλόγους της οθωμανικής αυτοκρατορίας αυτό δεν σημαίνει πως δεν τα εκτρέφαν για δική τους κατανάλωση. Το έδαφος και το περιβάλλον ευνοούσε την εκτροφή τους. Τα ζώα αυτά προορίζονταν κυρίως για την αυτάρκεια σε κρέας και γαλακτοκομικά των οικογενειών που τα εκτρέφαν. Ένα μικρό μέρος όμως το διαθέτουν στην αγορά, για αυτό και εμφανίζεται η εμπορική συναλλαγή χοίρων στο φορολογικό κατάστιχο του 1454. Ως γνωστόν το ισλάμ απαγόρευε την κατανάλωση χοιρινού κρέατος από τους Τούρκους. Οι Τούρκοι προτιμούσαν το κρέας από το αρνί, το κοτόπουλο και το μοσχάρι. Άρα η εκτροφή και η κατανάλωση χοιρινού κρέατος γινόταν αποκλειστικά από τον χριστιανικό πληθυσμό του χωριού μας.
3. Ας δούμε τώρα τον δευτερογενή τομέα, δηλαδή τη βιοτεχνική παραγωγή, της οικονομικής δραστηριότητας στο Φανάρι Καρδίτσας:
* Οινοποιεία. Λόγω της σημαντικής παραγωγής σταφυλιών, ένα μέρος από το πλεόνασμα μετατρεπόταν σε κρασί και τσίπουρο. Η οινοποίηση των σταφυλιών αποτελούσε το 90,83% των φορολογικών εσόδων στο σύνολο των αγροτικών εκμεταλλεύσεων, τονίζει ο Θεόδωρος Παλιούγκας.
* Μύλοι. Οι μύλοι ήταν νερόμυλοι, δηλαδή κτίσματα με εγκαταστάσεις άλεσης δημητριακών, σιταριού και καλαμποκιού (του σόργου). Οι νερόμυλοι προϋποθέτουν άφθονο νερό κι αυτό υπήρχε στην περιοχή του ποταμού Μέγα, κοντά στο χωριό Καππά. Η συμμετοχή των μυλων στα συνολικά φορολογικά έσοδα του Φαναρίου ήταν στο 0,26%.
* Άλλες βιοτεχνίες κι εργαστήρια.
Στο Φανάρι Ιθώμης υπήρχαν ακόμα:
– ξυλουργεία για την κατασκευή επίπλων και σπιτιών,
– σιδηρουργεία,
– βυρσοδεψεία για την κατεργασία των δερμάτων για την παραγωγή παπουτσιών, ζωνών, τσαντών,
– υφαντουργεία ( δεν ξεχνάμε πως εδώ φτιάχνονταν οι στολές των γενιτσάρων της Κωνσταντινούπολης),
– χαλβαδοποιεια, καθώς είναι γνωστό πως ο χαλβάς ήταν σημαντικό επιδόρπιο στην οθωμανική κουζίνα, το οποίο το σερβίριζαν σε γάμους και θρησκευτικές γιορτές. Ήταν σύμβολο ευημερίας.
Σε αρκετές από τις παραπάνω επιχειρήσεις, που συχνά ήταν οικογενειακές, δούλευαν και μισθωτοί εργάτες.
– εργολάβοι οικοδομών και κτίστες σπιτιών και γεφυριών.
4. Ο τριτογενής τομέας της οικονομίας του Φαναρίου Ιθώμης ήταν πολύ σημαντικός, καθώς όπως είπαμε το χωριό μας ήταν στρατιωτικό, δικαστικό και διοικητικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής. Αυτό σημαίνει πως εδώ υπήρχαν μια σειρά από κρατικές υπηρεσίες και δημοσίους υπαλλήλους, οι οποίοι τις στελέχωναν:
* Η εκτελεστική εξουσία. Ο βοεβόδας, δηλαδή ο αντιπρόσωπος των τιμαριούχων, ο οποίος είχε την εκτελεστική εξουσία στο Φανάρι. Αυτός είχε τους υπαλλήλους του.
* Η αγορανομία. Ο αγορανόμος ήταν ο υπάλληλος που εποπτευε την τήρηση των υγειονομικών διατάξεων κι αγοραπωλησίας των εμπορευμάτων.
* Η εφορεία. Ο εισπράκτορας φρόντιζε για την είσπραξη των φόρων της αγοράς, εκεί δηλαδή που γινόταν οι εμπορικές συναλλαγές.
* Η δικαστική εξουσία. Ο καδής, δηλαδή ο ιεροδικαστής του καζά Φαναρίου, ή ο ναϊπης δηλαδή ο αντιπρόσωπος του καδή, του μουλά της Λάρισας. Τον ιεροδικαστή τον πλαισίωνε μια πολυπληθής ακολουθία υπαλλήλων, όπως ήταν ο αρχικλητήρας και οι κλητήρες και οι πρακτικογράφοι των δικαστικών υποθέσεων.
* Η στρατιωτική εξουσία. Πρόκειται για τους αξιωματικούς του στρατού που έμειναν στο κάστρο και στο χωριό μας, όπως ήταν
ο φρούραρχος, ο αρχηγός των γενίτσαρων, και ο Τούρκος διοικητής του ιππικού…
* Η θρησκευτική εξουσία. Πρόκειται για τους μουσουλμάνους ιερείς, θεολόγους και μουεζίνηδες.
* Το λουτρό. Η δημόσια αυτή υπηρεσία απασχολούσε υπαλλήλους που πληρώνονταν από το βακούφι.
* Το οθωμανικό νοσοκομείο. Απασχολούσε γιατρούς και νοσηλευτές.
* Το οθωμανικό σχολείο. Απασχολούσε Τούρκους δημοδιδασκάλους.
* Η τοπική αυτοδιοίκηση της μουσουλμανικής και της χριστιανικής κοινότητας. Ο Τούρκος αγιάν και ο Έλληνας κοτζάμπασης.
Πέρα από τις δημόσιες υπηρεσίες που υπήρχαν στο χωριό μας το Φανάρι Ιθώμης, στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, υπήρχαν και μια σειρά άλλες υπηρεσίες, ιδιωτικές, που παρέχονταν από μαγαζιά και καταστήματα, όπως:
– ραφτάδικα
– παντοπωλεία
– κρεοπωλεία
– καπηλειά
– χάνια
– κουρεία
– τσαγκαραδικα
– γανωτιδικα
– αγωγιάτες
– πεταλωτήδες αλόγων και λοιπά. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή, το 1668, κάνει λόγο για 20 μαγαζιά που υπήρχαν στην αγορά του Φαναρίου Ιθώμης.
– εκκλησία με Δεσπότη και ιερείς. Το Φανάρι Ιθώμης ήταν έδρα μητρόπολης από το 1370 έως σχεδόν το 1890.
– Εβδομαδιαίο παζάρι. Εμπόριο
[Αύριο το δεύτερο μέρος]
5. Στις φωτογραφίες βλέπουμε το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης. Τη φωτογραφία τράβηξε ο Δημήτρης Κρανιάς. Στις άλλες φωτογραφίες βλέπουμε σταφύλια, χωράφια με ρύζι, μπαχτσέ και τον αγαπητό μας οικογενειακό φίλο: το γουρούνι. Οι φωτογραφίες είναι από το διαδίκτυο. Με αυτόν παρέα μεγαλώσαμε στο χωριό μας, αποτελώντας ένοικος και συγκάτοικος στο κατώγι του σπιτιού μας…
