80ο: Ο τεκές στο Φανάρι Ιθώμης στα χρόνια…

80ο: Ο τεκές στο Φανάρι Ιθώμης στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα τοπικής Ιστορίας του Φαναρίου Καρδίτσας, προκειμένου αυτά να συμβάλουν στην αυτογνωσία μας. Καλύτερα να ξέρουμε παρά να μην ξέρουμε… Έτσι το μάθημα σήμερα αναφέρεται στον τουρκικό τεκέ που υπήρχε στο ιστορικό χωριό μας.
Ο όρος αυτός δεν έχει καμία σχέση με τη σημασία με την οποία χρησιμοποιείται στην Ελλάδα. Στη χώρα μας ο όρος “τεκές” χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα χασισοποτεία, αλλά και γενικά χώρους γεμάτους με καπνό και τσιγάρο ή ναργιλέ, δηλαδή καταγώγια όπου σύχναζαν χασισοπότες.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, στο βιβλίο του γράφει πως έξω από τα τείχη του κάστρου, στην πολιτεία του Φαναρίου,
“υπάρχει ένας τεκές”. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέφτηκε το χωριό μας, την άνοιξη του 1668. Δεν αναφέρει τίποτα άλλο σχετικό. Πριν επισκεφτεί το Φανάρι είχε περάσει από τα Τρίκαλα, για τα οποία γράφει πως είχαν οκτώ τεκέδες. Μετά το Φανάρι επισκέφτηκε την κωμόπολη της Καρδίτσας για την οποία γράφει πως είχε έναν τεκέ.
[Βλέπε: Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001].
2. Η λέξη “τεκές” είναι τουρκική (tekke) με αραβική ρίζα και σημαίνει το ενδιαίτημα, δηλαδή το μέρος για ξεκούραση και υποστήριξη, την κατοικία, τον τόπο διαμονής των μουσουλμάνων δερβίσηδων στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας.
3. Οι δερβίσηδες ή ντερβίς ήταν οι μουσουλμάνοι οι οποίοι είχαν απαρνηθεί τα εγκόσμια και υιοθέτησαν την ιδεολογία της απάρνησης και του ασκητισμού. Μια μορφή
“ζητιάνων”, καλόγερων, ασκητών ανάμεσα στους θρησκευόμενους μουσουλμάνους… Οι δερβίσηδες αναφέρονται κι ως “αδερφοί”.
Ο τεκές του Φαναρίου Ιθώμης ήταν φυτώριο φανατισμού και προλήψεων. Η ύπαρξη του εξυπηρετούσε ανάμεσα στα άλλα και τον προσηλυτισμό των χριστιανών ραγιάδων.
4.Ο τεκές ήταν ένα είδος μουσουλμανικού μοναστηριού. Εδώ οι δερβίσηδες μπορούσαν να προσεύχονται, να μελετούν το κοράνι και να επιδιώκουν την πνευματική ανάπτυξη και την κοινωνική ισότητα. Ο τεκές ήταν λοιπόν ένα μέρος στο οποίο συναθροίζονταν οι δερβίσηδες, οι μουσουλμάνοι καλόγεροι.
Όμως ο τεκές δεν ήταν μόνο χώρος πνευματικής ανάπτυξης για τους δερβίσηδες αλλά και χώρος που παρείχε φιλοξενία στους ταξιδιώτες και τους φτωχούς. Είχε κελιά φιλοξενίας για όλους τους μουσουλμάνους που εγκατέλειπαν τα εγκόσμια και πρέσβευαν πως το ανθρώπινο πεπρωμένο εξαρτάται από την ανεξιχνίαστη θέληση του θεού, του Αλλάχ. Δεν είναι τυχαίο πως τον 17ο αιώνα οι περισσότεροι χριστιανοί Φαναριώτες εγκατέλειπαν το χωριό μας, το Φανάρι, και έπαιρναν τα βουνά, κάθε φορά που ξεσπούσε η ενδημική επιδημία της πανώλης σ’ αυτό. Έτσι, ενώ τον 15ο αιώνα υπήρχαν πάνω από 400 σπίτια χριστιανών Φαναριωτών, δηλαδή γύρω στα 1.500 άτομα, με το ξέσπασμα της επιδημίας πανούκλας το 1667- 1668, οι περισσότεροι χριστιανοί Φαναριώτες έφυγαν για τα βουνά, με αποτέλεσμα να μείνουν σ’αυτό μόνο 50 οικογένειες. Ενώ οι μουσουλμάνοι κάτοικοι του Φαναρίου Ιθώμης, πάνω από 100 οικογένειες, δηλαδή πάνω από 600 άτομα, έμειναν σχεδόν όλοι! Οι μουσουλμάνοι έχουν μια άλλη κουλτούρα κι αντίληψη για τη ζωή από εμάς…
Στην κοινότητα του τεκέ επικρατούσε το ασκητικό στοιχείο. Ζούσαν, προσεύχονταν, μελετούσαν με σκοπό την πνευματική τους ανάπτυξη . Επιπλέον εκτελούσαν πρακτικές τελετουργίες.
Ο μουσουλμάνος ηγούμενος διοικούσε τον τεκέ.
5. Αρχιτεκτονικά ο τεκές ήταν ένα συγκρότημα κτιρίων το οποίο, πέρα από τα κελιά, είχε και άλλους χώρους, όπως αίθουσα μελέτης και προσευχής, μαγειρείο, τουαλέτες και λοιπά. Ο τεκές ήταν κοντά σε τζαμί και στο μουσουλμανικό νεκροταφείο.
Δεν γνωρίζουμε πού ακριβώς βρισκόταν ο τεκές του Φαναρίου Ιθώμης, αλλά όλα δείχνουν πως θα πρέπει να ήταν σε κάποιο συγκρότημα σπιτιών κοντά στο τζαμί και στο μουσουλμανικό νεκροταφείο, δηλαδή κοντά στο σπίτι του δασκάλου Δημήτρη Μούντζια. Αποκλείω να ήταν το σπίτι αυτό και τεκές, γιατί πρέπει να ήταν ήδη τζαμί και μεντρεσές, δηλαδή μέση κι ανώτατη μουσουλμανική θεολογική σχολή. Εκεί έμειναν οι φιλοξενούμενοι μαθητές της σχολής, οι οποίοι έρχονταν από χωριά του καζά Φαναρίου Ιθώμης.
6. Ο τεκές του Φαναρίου Ιθώμης χρηματοδοτούνταν από το βακούφι. Ο κάτοχος του βακουφιού, στα πλαίσια της πολιτικής και της λογικής του σουλτάνου, χρηματοδοτούσε τη συντήρηση, την επισκευή, τους μισθούς των εργαζομένων που φρόντιζαν αυτό το κοινωφελές ίδρυμα, τον τεκέ του Φαναρίου. Ο σουλτάνος ίδρυσε και συντηρούσε τον θεσμό του τεκέ γιατί επιδίωκε να πετύχει οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά οφέλη από την ίδρυση αυτού του κοινωφελούς θεσμού και πάνω απ’ όλα γιατί ενθάρρυνε την ανάμειξη ντόπιων και νεοφερμένων Τούρκων στο χωριό μας.
[Κάτι ανάλογο κάνουν σήμερα όλα σχεδόν τα αστικά κράτη της ΕΕ, τα οποία ακολουθούν μια πολιτική εισαγωγής ξένων εργατών, παρέχοντας στους μετανάστες δωρεάν σπίτια, οικιακές συσκευές κι επιδόματα.] Ο Επίτροπος του βακουφιού, ο οποίος μάζευε για λογαριασμό του τιμαριούχου τους φόρους και τα ενοίκια από τις γαιοκτησίες που είχε, φρόντιζε να διαθέτει ένα μέρος από αυτά τα χρήματα και για τις ανάγκες του τεκέ. Ο Επίτροπος του βακουφιού ήταν κάτω από την επίβλεψη όχι μόνο του τιμαριούχου αλλά και του μπέη των Τρικάλων, του σαντζάκ μπέη.
Μπορούμε να υποθέσουμε με μεγάλη βεβαιότητα πως ο Επίτροπος του βακουφιού και του τεκέ, δηλαδή ο οικονομικός διαχειριστής του, έμεινε στον Ναζούρ μαχαλά του χωριού μας. Ναζούρ, Ναζίρης στα τούρκικα σημαίνει οικονομικός διαχειριστής, επίτροπος. Ο Ναζούρ μαχαλάς βρίσκεται στο δυτικό και κάτω μέρος του χωριού μας, στον δρόμο προς το γήπεδο. Στη γειτονιά αυτή σήμερα είναι τα σπίτια του Νανάκου, του Σουλιώτη, του Κρανή, του Μιχαλόπουλου…
7. Συνήθως οι τεκέδες έφεραν το όνομα του ιδρυτή τους. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο οδοιπορικό του δεν γράφει αν ο τεκές του Φαναρίου Καρδίτσας ήταν έργο κάποιου σπουδαίου μουσουλμάνου, ούτε αν ήταν τόπος προσκυνήματος. Δεν αποκλείεται πάντως να ήταν είτε του Χασάν Εφέντη, είτε της Εβλιγιά Καντίν Ανά…
8. Στις φωτογραφίες βλέπουμε δερβίσηδες σε τεκέ καθώς και συγκροτήματα κτιρίων με τεκέ. Οι φωτογραφίες είναι από το διαδίκτυο, από τη Βικιπαίδεια. Δεν αποκλείεται ο τεκές του Φαναρίου Ιθώμης να ήταν και σ’ άλλο μέρος του χωριού μας, όπως στον Καραντάν μαχαλά, ή στο τέμενος στην περιοχή του “Μετζίτι”, στη σημερινή γειτονιά “Μαστόρικα”.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625