10ο: Οι στωικοί φιλόσοφοι για τις λογικές και τις άλογες φαντασίες/παραστάσεις
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το μεγάλο αφιέρωμα στη στωική Λογική και Φιλοσοφία. Σήμερα θα αναφερθώ και θα σχολιάσω τις απόψεις των στωικών φιλοσόφων για τις λογικές και τις άλογες φαντασίες ή παραστάσεις της ψυχής.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Γνωρίσαμε ήδη πως για τους στωικούς οι φαντασίες είναι οι εικόνες των πραγμάτων που αντανακλώνται και δημιουργούνται στη ψυχή του ανθρώπου – η οποία, όπως πιστεύουν, κατοικοεδρεύει στην καρδιά του. Υποστηρίζουν πράγματι πως οι αισθήσεις είναι η πηγή κάθε γνώσης. Πριν από τις εμπειρίες η ψυχή του ανθρώπου είναι λευκό, άγραφο χαρτί. Σύμφωνα με τους στωικούς, η ψυχή είναι μία ουσία ικανή να αισθάνεται, να αντιλαμβάνεται. Τη θεωρούν ως πνοή ζωής που υπάρχει μέσα μας. Αν και η ψυχή μας είναι σωματική, πιστεύουν πως εξακολουθεί να υπάρχει και μετά τον θάνατο. Ψυχή έχουν και τα ζώα. Η ψυχή μάς δίνει πνοή και χάρη σ’ αυτή κινούμαστε και σκεφτόμαστε. Υποστηρίζουν μάλιστα πως σκεφτόμαστε με το ηγεμονικό μέρος της ψυχής μας.
2. Πέρα από τη διάκριση αισθητικών και μη αισθητικών φαντασιών ή ειδώλων, οι στωικοί φιλόσοφοι διέκριναν τις φαντασίες σε λογικές και άλογες.
Γράφει ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του Βίοι φιλοσόφων:
“Λογικές είναι οι φαντασίες, οι παραστάσεις, των λογικών ζώων και άλογες των αλόγων. Και οι μεν λογικές φαντασίες είναι λογικές σκέψεις, οι δε άλογες φαντασίες δεν έχουν όνομα. Οι λογικές νοήσεις είναι τεχνικές, οι δε άλογες φαντασίες είναι άτεχνες. Αλλιώς βλέπει ένα άγαλμα ο τεχνίτης κι αλλιώς ο άτεχνος”.
3. Λογικές είναι οι παραστάσεις των λογικών ζώων. Ποια είναι τα λογικά ζώα; Οι άνθρωποι. Οι λογικές φαντασίες ανήκουν αποκλειστικά στους ανθρώπους, γιατί αυτοί έχουν λόγο, έχουν λογικό, έχουν έννοιες και διαμορφώνουν κρίσεις και συλλογισμούς. Οι άνθρωποι νοούν, γιατί μόνο οι άνθρωποι έχουν γλώσσα, έχουν λόγο και λογικό. Ο νους και μόνο ο νους του ανθρώπου, δηλαδή το ηγεμονικό μέρος της ψυχής του, μπορεί να επεξεργαστεί τις φαντασίες, τις αισθητικές εντυπώσεις, να τις αξιολογήσει, να τις ταξινομήσει, να τις περιγράψει με τον λόγο, με τη γλώσσα του και να σκεφτεί μ’ αυτές.
Τα υπόλοιπα ζώα, τα οποία ενώ έχουν αισθητική ψυχή, σύμφωνα πάντα με τους στωικούς φιλοσόφους, δηλαδή μπορούν και βλέπουν, ακούνε, μυρίζουν, γεύονται, αισθάνονται το άγγιγμα και άρα δημιουργούν εντός της ψυχής τους φαντασίες, είδωλα, παραστάσεις, εντούτοις αυτές οι φαντασίες τους είναι άλογες. Και γιατί είναι άλογες φαντασίες; Είναι άλογες φαντασίες γιατί τα ζώα δεν μπορούν να μετατρέψουν αυτά που εντυπώνονται στην αισθητική ψυχή τους σε λογικές παραστάσεις, σε έννοιες, σε κρίσεις, σε συλλογισμούς. Τα ζώα δεν έχουν τη δυνατότητα να σκεφτούν λογικά, να επεξεργαστούν νοητικά τα ερεθίσματα των αντικειμένων τού εξωτερικού κόσμου, να αναστοχαστούν. Τα ζώα δεν μπορούν να νοήσουν και να σκεφτούν με έννοιες και με προτάσεις λόγου. Τα ζώα δεν έχουν λόγο και συνεπώς δεν μπορούν να συλλογιστουν με τα προϊόντα τού λόγου, όπως είναι οι έννοιες και οι κρίσεις.
Για τους στωικούς φιλοσόφους λογική είναι μια φαντασία, μια παράσταση, μόνο όταν ο άνθρωπος μπορεί να την επεξεργαστεί και να την εκφράσει με τον λόγο, με τη γλώσσα, με λέξεις, φράσεις και προτάσεις.
Προφανώς τα ζώα έχουν υποτυπώδες λογικό, για αυτό και καταφέρνουν και επιβιώνουν. Μόνο που αυτό το λογικό τους είναι το φυσικό, το ενστικτώδες λογικό και όχι το εννοιολογικό και γλωσσικό λογικό.
4. Αν τα ζώα είναι άλογα και οι φαντασίες τους είναι άλογες, μήπως για τους στωικούς φιλοσόφους υπάρχουν και άνθρωποι που έχουν άλογες φαντασίες, φαντασίες που δεν έχουν όνομα;
Είναι προφανές πως για τους στωικούς και οι άνθρωποι έχουν άλογες φαντασίες εντυπωμένες μέσα στη ψυχή τους. Είναι οι φαντασίες οι οποίες δεν είναι πιστά αντίγραφα των αντικειμένων τού εξωτερικού κόσμου και οι άνθρωποι δεν έχουν σαφή, ευκρινή και ακριβή εικόνα τους. Οι ασαφείς, οι θολές, οι συγκεχυμένες φαντασίες ή παραστάσεις είναι άλογες φαντασίες και επειδή είναι περιπλεγμένες σε αντιφάσεις είναι κι αυτές φαντασίες άλογες και χωρίς όνομα. Συνεπώς το ασαφές και συγκεχυμένο νοητικό υλικό, το νοητικό υλικό των αλόγων εννοιών δεν μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο να διαμορφώσει μια λογική κρίση, έναν λογικό συλλογισμό και να εκφράσει αυτόν τον λόγο προς τα έξω. Αν το κάνει, τότε ο λόγος του είναι άλογος, μη λογικός.
Για τους στωικούς φιλοσόφους λογική σκέψη είναι λογική όταν συμφωνεί με τον παγκόσμιο κι αντικειμενικό λόγο, με την ειμαρμένη που κυβερνά τον κόσμο, το σύμπαν. Αν η σκέψη αυτή έρχεται σε σύγκρουση με τον παγκόσμιο λόγο που διέπει και κυβερνά τον κόσμο, τότε η σκέψη αυτή είναι άλογη σκέψη, είναι λανθασμένη σκέψη. Για αυτό όμως το θέμα θα μιλήσω σε επόμενο μάθημα.
5. Γνωρίσαμε ήδη πως για τους στωικούς φιλοσόφους οι λογικές νοήσεις, οι λογικές σκέψεις είναι τεχνικές. Τι εννοούν με τον όρο τεχνικές; Προφανώς πως είναι προϊόν τέχνης, αποτέλεσμα δηλαδή επιστήμης. Ο ειδικός επιστήμονας είναι αυτός που μπορεί να διαμορφώσει μια λογική έννοια, μια λογική σκέψη. Ο ειδικός επιστήμονας είναι αυτός που έχει εργασία σχετική με τη φαντασία ή την παράσταση ή με τη λογική νόηση. Αυτός γνωρίζει καλύτερα από τον κάθε άσχετο άνθρωπο για το συγκεκριμένο θέμα. Άρα η παράσταση, η φαντασία τού ειδικού επιστήμονα, του τεχνίτη, είναι η πιο λογική φαντασία, καθώς αποτελεί το πιο πιστό αντίγραφο της πραγματικότητας τού αντικειμένου που ερευνά ή πάνω στο οποίο εργάζεται, όπως είναι ένα άγαλμα. Ο τεχνίτης, ο δημιουργός του αγάλματος γνωρίζει πολύ καλύτερα από τον άσχετο το άγαλμα. Το ίδιο συμβαίνει με την κάθε τέχνη ή επιστήμη. Ο επιστήμονας γνωρίζει τις ιδιότητες του αντικειμένου πάνω στο οποίο εργάζεται, γνωρίζει τις λεπτομέρειες του έργου του, γνωρίζει τον σκοπό του. Η γνώση, η εικόνα που έχει ο ειδικός επιστήμονας ή τεχνίτης για το αντικείμενο της εργασίας του είναι πιο πλούσια, πιο σαφής, πιο ευκρινής από τον άσχετο άνθρωπο. Για αυτό οι στωικοί φιλόσοφοι υποστηρίζουν πως αλλιώς βλέπει το άγαλμα ο δημιουργός τεχνήτης ή ένας σγαλματοποιός από έναν άσχετο με την τέχνη αυτή άνθρωπο.
Ο Καρλ Μαρξ, στο έργο του Τα οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα του 1844, γράφει πως διαφορετικά βλέπει το μάτι ενός πολιτισμένου και εξειδικευμένου ανθρώπου από το μάτι ενός απολίτιστου και άξεστου ανθρώπου και πως διαφορετικά ακούει ένα μουσικό κομμάτι ο εκπαιδευμένος άνθρωπος από έναν ανεκπαίδευτο και άξεστο άνθρωπο.
Με άλλα λόγια, για τους στωικούς φιλοσόφους, η άγνοια είναι η αιτία των αλόγων εννοιών, κρίσεων, συλλογισμών και σκέψεων. Και σ’αυτό έχουν δίκιο. Δεν έχουν όμως δίκιο όταν υποστηρίζουν πως όλα αυτά γίνονται μέσα στη ψυχή του ανθρώπου που βρίσκεται τάχα στην καρδιά. Δεν έχουν επίσης δίκιο όταν υποστηρίζουν πως η καταληπτική φαντασία, δηλαδή η κατανοητή παράσταση ή έννοια, είναι το κριτήριο της αλήθειας. Δεν μπορεί μια αυτοβεβαιούμενη παράσταση ενός εξωτερικού αντικειμένου ή φαινομένου να αποτελεί κριτήριο αληθείας της. Κάποιο άλλο είναι το αντικειμενικό κριτήριο αληθείας και όχι η ίδια η καταληπτική φαντασία. Η καταληπτική φαντασία πρέπει να αποδειχτεί και πρέπει να αποδειχτεί στην πράξη, στη βιομηχανία, στο πείραμα, στην κοινωνική και πολιτική ζωή. Συνεπώς το κριτήριο της αλήθειας είναι η πράξη. Στο θέμα όμως αυτό θα επιστρέψω, όταν θα εξετάσω τα κριτήρια αλήθειας των στωικών φιλοσόφων και λογικών.
Αύριο η συνέχεια …
Υστερόγραφο:
Με αφορμή την 25η Μαρτίου 2026:
*Ζήτω οι αγώνες των Ελλήνων για εθνική και κοινωνική απελευθέρωση!
*Ζήτω η 25 Μαρτίου 1821!
*Να επιστρέψει στην Ελλάδα ο ελληνικός στρατός που βρίσκεται στην Μέση Ανατολή!
*Κανένας Έλληνας φαντάρος έξω από τα σύνορα της Ελλάδας!
*Μόνη διέξοδος για την ανθρωπότητα από την παγκόσμια ανθρωποσφαγή οι Ενωμένες Σοσιαλιστικές Πολιτείες της Μέσης Ανατολής, της Ευρώπης και του Κόσμου!
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
