106ο: Φανάριον: Το όνομα του χωριού μας στα βυζαντινά χρόνια (5ο- 15ο αιώνα μ.Χ.)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην ιστορία της ονοματοδοσίας του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Σήμερα θα αναφερθώ στο όνομα που είχε αποδοθεί στο χωριό μας κατά την περίοδο της βυζαντινής αυτοκρατορίας και κυρίως γιατί του δόθηκε αυτό το όνομα.
Αλλά ας τα πάρουμε τα πράγματα με μια σειρά.
1. Μέχρι τώρα γνωρίσαμε πως το πρώτο, το
“αρχικό” όνομα με το οποίο γίνεται γνωστό το χωριό μας είναι το όνομα που αναφέρει ο Όμηρος στην Ιλιάδα, ραψωδία Β’, στίχο 729, όπου το αποκαλεί “Ιθώμη” και μάλιστα
“κλωμακόεσσαν Ιθώμη”, δηλαδή απόκρημνη Ιθώμη. Γνωρίσαμε επίσης πως το όνομα αυτό στα χρόνια της ελληνιστικής εποχής υπέστη παραμόρφωση, γλωσσική παραφθορά, με αποτέλεσμα το χωριό μας να ονομάζεται “Θαμιαί”, “Θαμιαέα”, “Θαμιαές”, “Θώμη” και στα χρόνια της ρωμαϊκής άλλαξε σε “Θεύμα”…
Γνωρίσαμε ακόμα πως τα ονόματα αυτά έχουν δοθεί με ένα μυθολογικό και θρησκευτικό περιεχόμενο, καθώς κυρίως συνδέονται με την αρχαία ελληνική θρησκεία και τις θεότητές της, όπως ήταν η νύμφη Ιθώμη. Γνωρίσαμε επίσης πως η παραφθορά τού αρχικού ονόματος συνδέεται και με τις πολιτικές αλλαγές που είχε δεχτεί, με τη συγκρότηση Συμπολιτειών με την πόλη της Μητρόπολης Καρδίτσας κατά τον 4ο ή 3ο αιώνα προ Χριστού και αργότερα γύρω στα 200 προ Χριστού με την πόλη των Γόμφων, όπως φαίνεται στην περίφημη επιγραφή που βρέθηκε στο χωριό Φίλια.
2. Φανάριον: Το όνομα του χωριού μας στα βυζαντινά χρόνια.
Η πρώτη φορά που γίνεται λόγος για το χωριό μας με το όνομα Φανάριον είναι στο αυτοκρατορικό χρυσόβουλο του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β’ Παλαιολόγου το 1289 μ.Χ., σχετικά με τη διασφάλιση της περιουσίας της μονής Παναγίας Ελεούσας της Λυκουσάδας. Στο έγγραφο αυτό ο αυτοκράτορας σημειώνει πως το μοναστήρι της Παναγίας της Λυκουσάδας έχει κτιστεί πλησίον “του άστεως ο Φανάριον ονομάζεται”, δηλαδή το μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας της Λυκουσάδας (Λοξάδας) έχει οικοδομηθεί δίπλα στην πόλη που ονομάζεται Φανάριον. Να τονίσω πως το Φανάριον ήταν τότε η έδρα του βυζαντινού φεουδάρχη Στέφανου Γαβριηλόπουλου, πατέρα του αυθέντη Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου. Το χρυσόβουλο αυτό βρέθηκε στη μονή του Μεγάλου Μετεώρου αλλά από το 1882 βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδας.
Η δεύτερη φορά που το χωριό μας αναφέρεται ως “Φανάριον” είναι σε ένα επόμενο χρυσόβουλο αλλά όχι του Ανδρόνικου Β’ αλλά του Ανδρόνικου Γ’ του Παλαιολόγου το 1332. Το χρυσόβουλο αυτό ο Ανδρόνικος Γ’ το έστειλε στους μοναχούς της μονής της Λυκουσάδας, προκειμένου αυτοί να διασφαλίσουν την κατοχή μετοχίων, λουτρών, κτημάτων, μύλων, και ενοικίων από τους κολιγάδες μιας σειράς περιοχών της δυτικής Θεσσαλίας, μέχρι τα Τρίκαλα και τη Ράξα. Στο χρυσόβουλο αναφέρεται πως “οι μοναχοί της σεβάσμιας μονής της Λυκουσάδας, η οποία βρίσκεται κοντά στο Φανάριον τού ζήτησαν και τον παρακάλεσαν να τους δώσει ένα χρυσόβουλο ιδιοκτησίας”. Γράφει: “Επεί οι μοναχοί της περί το Φανάριον σεβάσμιας μονής… “. Το κείμενο του χρυσόβουλου είναι δημοσιευμένο στο περιοδικό του Κώστα Σπανού, Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμος 15, 1978.
Το τρίτο έγγραφο το οποίο αναφέρεται στο χωριό μας ως Φανάριον είναι το “Ορκωμοτικον γράμμα” του αυθέντη της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου το 1342. Εδώ γίνεται λόγος για το “κάστρον του Φαναρίου”, για “άρχοντες Φαναριώται”, κοσμικούς και κληρικούς και λοιπά. Με το “Ορκωμοτικον γράμμα” ο φεουδάρχης της Θεσσαλίας παραχωρεί μια σειρά από προνόμια και διευκολύνσεις στους άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης. [Το έγγραφο αυτό βρέθηκε το 1858 στη μονή του Μεγάλου Μετεώρου από τον Γάλλο αρχαιολόγο Λεόν Εζέ. Βλέπε το βιβλίο του Οδοιπορικό στην τουρκοκρατούμενη Θεσσαλία, εκδόσεις Αδερφών Κυριακίδη, 1991].
Διαπιστώνουμε λοιπόν πως από το 1289 το χωριό μας, το “άστυ Φανάριον” τότε, ήταν μια ακμάζουσα πόλη, με ισχυρούς άρχοντες, που απαιτούσαν προνόμια από τον φεουδάρχη και τα εξασφάλιζαν. Διαπιστώνουμε ακόμη πως δεν γίνεται καμία αναφορά σε ονόματα της αρχαιότητας και της ρωμαϊκής περιόδου. Πουθενά δεν αναφέρεται ως Ιθώμη ή ως Θαμιαί ή Θεύμα…, πράγμα το οποίο σημαίνει πως το άστυ Φανάριον είχε εδραιώσει το νέο όνομά του, ενώ ήταν μια μεγάλη και ισχυρή πόλη της δυτικής Θεσσαλίας.
Όλα λοιπόν δείχνουν πως το χωριό μας όλους τούς άμεσα προηγούμενους αιώνες, τους αιώνες πριν από τον 13ο αιώνα, ήταν μια αναπτυσσόμενη πόλη, που είχε πια ένα καινούριο όνομα. Κι επειδή ένα χωριό, όπως ήταν η Θώμη ή οι Θαμιαί ή η Θεύμα, στα χρόνια της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής, δεν γίνεται σε μια μέρα μια μεγάλη πόλη με νέο όνομα, είναι φανερό πως όλα αυτά θα πρέπει να έγιναν σταδιακά μετά το τέλος της ρωμαϊκής εποχής, δηλαδή μετά από τη μεταφορά της πρωτεύουσας της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη, στα μέσα του 4ου αιώνα μ.Χ…
3. Το νέο ερώτημα όμως που τίθεται μπροστά μας είναι το εξής: Γιατί το χωριό μας άλλαξε όνομα; Γιατί το χωριό μας εγκατέλειψε τα αρχαία ονόματα; Γιατί το χωριό μας ονομάστηκε “Φανάριον”;
Έχοντας κατά νου πως οι αλλαγές τοπωνυμίων, όπως είναι το όνομα ενός χωριού ή μιας πόλης, συνδέονται με μεγάλες αλλαγές ή ανατροπές στην οικονομική, κοινωνική, εθνική, στρατιωτική, πολιτική, θρησκευτική, ιδεολογική ή πολιτισμική ζωή των ανθρώπων μιας χώρας ή μιας περιοχής είναι ανάγκη να δούμε ποιες μεγάλες ιστορικές αλλαγές ή ανατροπές συντελέστηκαν, οι οποίες και προκάλεσαν και την αλλαγή του ονόματος και τη καινούρια ονομασία του. Κι όπως θα δούμε οι ανατροπές είναι κυρίως πολιτικές, θρησκευτικές και ιδεολογικές.
4. Πρώτα όμως πρέπει να δούμε τι σήμαινε η λέξη “Φανάριον” εκείνη την εποχή, δηλαδή την εποχή μετάβασης από τη ρωμαϊκή στη βυζαντινή εποχή της αυτοκρατορίας.
Σύμφωνα με το Μεγάλο Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας των Λιντλ και Σκωτ, η λέξη φανάρι προέρχεται από το αρχαίο ρήμα “φαίνω” . Έτσι, η λέξη αυτή, το “φαίνω”, είχε τις εξής σημασίες:
* Φέρνω στο φως, φανερώνω κάτι, δείχνω εδώ κι εκεί, κάνω κάτι γνωστό, φανερώνω, αποκαλύπτω, κάνω κάτι να ηχεί καθαρά, δίνω πληροφορίες, δίνω φως, λάμπω, φαίνομαι//
* Έρχομαι στο φως, γίνομαι ορατός, εμφανίζομαι, λάμπω, φαίνομαι
Από το ρήμα “φαίνω” παράγονται την ίδια εποχή και μια σειρά από λέξεις, όπως:
* Φανός, που σημαίνει φωτεινός, λαμπρός, καθαρός, πασιφανής
* Φανερός, που σημαίνει ορατός, εμφανής, κατάδηλος, ανοιχτός. Όταν η λέξη “φανερός” λεγόταν για άνθρωπο εννοούσε έγκριτος, διακεκριμένος, έξοχος, διαπρεπής
Στην Καινή διαθήκη υπάρχει το ρήμα “φανεροώ”, το οποίο σημαίνει κάνω κάτι φανερό, κάνω κάτι γνωστό, ή γίνομαι γνωστός.
Ας δούμε τώρα αν το χωριό μας είχε κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά.
Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του χωριού μας είναι ότι είναι κτισμένο περιμετρικά στην κορυφή ενός λόφου, ύψους 350 μέτρων, απόληξη μιας οροσειράς των Αγράφων η οποία μπαίνει μέσα στον θεσσαλικό κάμπο, σαν μια ακτίνα ποδηλάτου που ξεκινά από την περιφέρεια και καταλήγει στο κέντρο της ρόδας. Το χωριό μας έχει λοιπόν το προνόμιο να είναι στην κορυφή ενός λόφου στο κέντρο σχεδόν του θεσσαλικού κάμπου και να φαίνεται από όλες τις περιοχές του κάμπου και των βουνών που το περιβάλλουν. Το χωριό μας φαίνεται από παντού. Το χωριό μας είναι ανοιχτό στη θέα όλων των περιοχών της Θεσσαλίας. Είναι ορατό, κατάδηλο, διακριτό, εμφανές.
Την ίδια στιγμή το χωριό μας είναι στο σημείο από το οποίο φαίνονται τα πάντα στον θεσσαλικό κάμπο και στα γύρω βουνά, όπως των Αγράφων, της Πίνδου, του Κόζιακα, των Χασίων και των Αντιχασίων, του Ολύμπου και των λόφων προς τον Βόλο. Όπως τονίζει ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του, “το κάστρο του Φαναρίου βρίσκεται στην άκρη ενός ψηλού κι απόκρημνου βραχόβουνου, σε ύψος που μπορεί να δει κανείς από εκεί πάνω τη Λάρισα, τα Τρίκαλα, την Άσπρη θάλασσα, δηλαδή το Αιγαίο πέλαγος, και τόπους σε απόσταση πέντε ημερών δρόμο”…
[Βλέπε Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001.]
Προφανώς η λέξη Φανάριον προέρχεται από το ρήμα φαίνω, δηλαδή από το ρήμα φαίνομαι.
Πρόκειται για μεσαιωνική λέξη της ελληνικής γλώσσας. Η αρχαία ελληνική λέξη ήταν φανός.
Πολλοί μελετητές, όπως ο Friedrich Stahlin, υποστηρίζουν πως το χωριό μας πήρε αυτό το όνομα επειδή φαίνεται από παντού.
Αλλά είναι προφανές πως δεν του δόθηκε αυτό το όνομα στους πρώτους αιώνες της βυζαντινής αυτοκρατορίας για αυτόν μόνο τον λόγο. Γιατί, αν ο λόγος για τον οποίον του δόθηκε το όνομα Φανάριον έχει να κάνει μόνο με το γεωμορφολογικό γεγονός πως φαίνεται από όλα τα μέρη του θεσσαλικού κάμπου και των γύρω βουνών του, τότε το όνομα αυτό θα έπρεπε να του είχε δοθεί από την αρχή, πριν δηλαδή του δοθεί το όνομα Ιθώμη, ή κλωμακόεσσαν Ιθώμη, το 1500 προ Χριστού. Αλλά οι αρχαίοι Έλληνες δεν του έδωσαν το όνομα Ιθώμη με βάση τα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά του, αλλά με βάση το όνομα μιας θεότητας, της νύμφης Ιθώμη. Και δεν τόλμησαν να αλλάξουν αυτό το όνομα μέχρι τους πρώτους αιώνες της πρώτης χιλιετίας μετά Χριστόν.
Άρα;
5. Άρα η απόδοση του ονόματος Φανάριον έγινε για άλλους λόγους, πιο σημαντικούς, όπως είναι οι κοινωνικοί, οι θρησκευτικοί και οι ιδεολογικοί λόγοι. Έγινε για ανατρεπτικούς λόγους. Η παλιάί θρησκεία ανατράπηκε από τη χριστιανική θρησκεία. Κι αυτή η ανατροπή έγινε με βίαιες μεθόδους. Εδώ δεν πρέπει να ξεχνάμε πως μετά τη νομιμοποίηση της χριστιανικής θρησκείας, με το Διάταγμα των Μεδιολάνων, το 313 μετά Χριστόν και την επικράτηση τού χριστιανισμού ως μοναδικής θρησκείας με τον Μέγα Θεοδόσιο, γύρω στα 400 μ.Χ., οι φανατικοί χριστιανοί, με την υποστήριξη ή την ανοχή των αυτοκρατόρων γκρέμισαν όλους τους αρχαίους ναούς, κυνήγησαν τους ανθρώπους που πίστευαν στους θεούς τού Ολύμπου, κατέσφαξαν χιλιάδες από αυτούς και έκαναν τον χριστιανισμό κυρίαρχη ιδεολογία. Η χριστιανική θρησκεία έγινε η κυρίαρχη ιδεολογία σ’ όλη τη διάρκεια της βυζαντινής αυτοκρατορίας.
Το 431 μ.Χ. η εκκλησία δημιούργησε την επισκοπή Φαναρίου με πρώτους επίσκοπους τον Περρέβιο των Φαρσάλων και τον Μάξιμο του Φαναρίου με έδρα κατά πάσα πιθανότητα το χωριό μας.
[Βλέπε : Δημήτρης Χαντζιάρας, Σκόρπια φύλλα, αυτοέκδοση, 1997]
Ο Ιουστινιανός, μάλιστα, το 529, έκλεισε τις φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας και κυνήγησε τους φιλοσόφους, άλλους σκοτώνοντάς τους και φυλακίζοντάς τους και άλλους τους εξόρισε στην Αραβία.
Είμαι σχεδόν βέβαιος πως τότε, δηλαδή τον 5ο ή 6ο αιώνα μετά Χριστόν, με την απόλυτη επικράτηση του χριστιανισμού στη βυζαντινή κοινωνία και στη Θεσσαλία έγινε και η αλλαγή του ονόματος του χωριού μας, από Θαμιαί ή Θεύμα σε Φανάριον. Τότε ήταν που γκρέμισαν και όλους τους αρχαίους ναούς που υπήρχαν στο χωριό μας, τις Θαμιές/Ιθώμη και με τα υλικά των αρχαίων ελληνικών ναών φτιάξανε τους χριστιανικούς ναούς. Ερείπια και υπολείμματα αυτών των αρχαίων ναών υπάρχουν άφθονα στο χωριό μας ακόμα και σήμερα.
Όταν λοιπόν γκρέμισαν τους αρχαίους ναούς στο χωριό μας, τις Θαμιές, και έχτισαν πάνω τους και με υλικά τους τους χριστιανικούς ναούς, την ίδια περίοδο “γκρέμισαν” και το όνομα Θαμιαί/Ιθώμη για το χωριό μας και του έδωσαν το όνομα Φανάριον! Και του έδωσαν το όνομα Φανάριον κυρίως γιατί ήθελαν να έχει ένα χριστιανικό όνομα κι όχι ένα αρχαίο ελληνικό όνομα που παραπέμπει στην αρχαία θρησκεία, στο δωδεκάθεο. Φανάριον είναι το χριστιανικό φως, η λέξη που συμβολίζει το χριστιανικό φως, τον φανό, τον φάρο, θατο φανάρι, τον πυρσό, τον σηματοδότη, που θα φωτίζει τους ανθρώπους στη νέα θρησκεία, στον χριστιανισμό. Έτσι πάνω στα ερείπια της αρχαίας Ιθώμης και της πολίχνης των Θαμιών, που εκπροσωπούσε την αρχαία θρησκεία, ήρθε κι “έκατσε” η νέα ονομασία, καθώς και η έδρα της Επισκοπής με το νέο φως του χριστιανισμού. Άλλωστε, “εγώ είμαι το φως το αληθινό…” , διακήρυξε η νέα θρησκεία. Το χωριό μας, με το νέο του όνομα, χρησιμοποιήθηκε για να εξυπηρετήσει και να προωθήσει τη νίκη, την εδραίωση και την εξάπλωση της νέας θρησκείας και ιδεολογίας της άρχουσας τάξης τής βυζαντινής φεουδαρχικής κοινωνίας.
Με άλλα λόγια: Το όνομα Φανάριον δόθηκε στο χωριό μας τον 5ο αιώνα μετά Χριστόν και δόθηκε για θρησκευτικούς, ιδεολογικούς και πολιτικούς κυρίως λόγους. Τα τοπογραφικά, γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά του χωριού μας έπαιξαν επικουρικό, δευτερεύοντα ρόλο στην ονομασία του.
6. Θα πρέπει εδώ να διευκρινίσω και να πω τα ακόλουθα:
* Η ονομασία Φανάριον δεν έχει καμία σχέση με τη συνοικία Φανάρι της Κων/πολης . Η ονομασία Φανάρι στη συνοικία της Κων/πολης δόθηκε γιατί έξω από τα τείχη της πόλης, προς τον Κεράτιο κόλπο, υπήρχε ένα έξω – φάναρο, ένας φάρος για να βοηθά στην πλοήγηση των πλοίων. Το Οικουμενικό πατριαρχείο Κων/πόλεως εγκαταστάθηκε στη συνοικία Φανάρι το 1600. Το όνομα Φανάριον όμως στο χωριό μας είχε δοθεί 1.000 χρόνια νωρίτερα…
* Το όνομα Φανάρι εμφανίστηκε και στην ιστορική διαίρεση του νομού Μεσσηνίας το 1833 με βασιλικό διάταγμα του Όθωνα. Υπήρχε ως επαρχία Φαναρίου κι όχι ως όνομα πόλης ή χωριού και ήταν μία από τις 5 επαρχίες του νομού Μεσσηνίας. Σήμερα δεν υπάρχουν αναφορές για οικισμό ή περιοχή με το όνομα Φανάρι.
Αύριο το 4ο μέρος.
Στις φωτογραφίες το Φανάρι Ιθώμης, η θεσσαλική πεδιάδα και τα βουνά της Πίνδου.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
