107ο: Φανάριον – Φενέρ – Φανάρι Ιθώμης: Τα ονόματα του χωριού μας από το 1453 έως τα σήμερα.
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην ονοματοδοσία του ιστορικού χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης. Έτσι σήμερα θα αναφερθώ στα ονόματα με τα οποία αναφέρεται το χωριό μας σε διάφορα έγγραφα ή κείμενα της οθωμανικής περιόδου αλλά και της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Γνωρίσαμε ως τα τώρα πως το χωριό μας από τα χρόνια της ηρωικής εποχής έως την ελληνιστική εποχή ονομαζόταν Ιθώμη και μάλιστα κλωμακόεσσαν Ιθώμη, δηλαδή απόκρημνη Ιθώμη. Στα χρόνια της ελληνιστικής περιόδου ονομαζόταν Θαμιαί ή Θαμιές, ενώ στα χρόνια της ρωμαϊκής εποχής ονομαζόταν Θεύμα. Στα χρόνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας κι εξαιτίας των θρησκευτικών ανατροπών εγκατέλειψε το όνομα Ιθώμη ή τις παραμορφώσεις του, το οποίο παρέπεμπε στην αρχαία ελληνική θρησκεία και μυθολογία και ονομάστηκε Φανάριον όχι μόνο γιατί φαίνεται από όλο τον θεσσαλικό κάμπο και τα γύρω βουνά, αλλά κυρίως για να τονίσει το χριστιανικό φως το οποίο εκπέμπει πια από τον λόφο του χωριού, καθώς έγινε κι έδρα επισκοπής απ’το 431 μ.Χ.
2. Φενέρ- στα χρόνια της τουρκοκρατίας.
Μετά απ’ την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 και την εδραίωση της οθωμανικής κυριαρχίας, το χωριό μας, το άλλοτε άστυ του Φαναρίου, ονομάστηκε Φενέρ. Στα οθωμανικά έγγραφα, όπως είναι οι διαταγές, τα βεράτια, οι φορολογικοί κατάλογοι, τα πιστοποιητικά και λοιπά καθώς και σε κείμενα συγγραφέων το βρίσκουμε γραμμένο ως “Fenar” (Φενέρ) αλλά και ως “Fener” (Φενέρ). Έτσι στα οθωμανικά έγγραφα το βρίσκουμε ως “Fenar” και ως “Fenar nefs”, δηλαδή ως Φανάρι και ως πόλη του Φαναρίου, ενώ σε κείμενα Τούρκων συγγραφέων, όπως του Εβλιγιά Τσελεμπή, στο περίφημο οδοιπορικό του το 1668, το βρίσκουμε ως “Fener”, δηλαδή ως Φανάρι.
Η τουρκική λέξη “φενέρ” είναι ελληνικής καταγωγής και σημαίνει φανάρι, φανός, φάρος, σηματοδότης. Ας θυμηθούμε πως η συνοικία “Φανάρι” της Κωνσταντινούπολης ονομάστηκε έτσι από τον φάρο, από το φανάρι που υπήρχε έξω από τα τείχη της, για να βοηθά στην πλοήγηση των πλοίων που κινούνταν στον Κεράτιο κόλπο. Για αυτό και η ομάδα της Τουρκίας, η Φενέρ-μπαχτσέ, που σημαίνει “ο κήπος του Φαναρίου”, πήρε το όνομα αυτό από τη γειτονιά αυτή της Κωνσταντινούπολης. Μπαχτσές σημαίνει κήπος.
Οι Οθωμανοί Τούρκοι αποκαλούσαν λοιπόν το χωριό μας ως Φενέρ, δηλαδή ως Φανάρι, ή ως Φενέρ νεφς, δηλαδή ως η πόλη του Φαναρίου. Οι Οθωμανοί Τούρκοι δεν μας αποκαλούσαν ως Φενέρ καργιέ (karye), δηλαδή ως το χωριό Φανάρι. Μας θεωρούσαν και μας αποκαλούσαν γραπτά και προφορικά ως Φενέρ νεφς- πράγμα το οποίο δείχνει και την ισχυρή δύναμη και παρουσία που είχε το Φανάρι σ’όλη την περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Άρα η αλλαγή στην προφορά ή τη γραφή του ονόματος του χωριού μας ως Φενέρ έγινε ως μεταγραφή του ελληνικού ονόματος Φανάριον στην τουρκική γλώσσα. Με άλλα λόγια, η αλλαγή του ονόματος Φανάριον σε Φενέρ έγινε εξαιτίας της αλλαγής εθνικής κυριαρχίας, από τη βυζαντινή κυριαρχία στην οθωμανική κυριαρχία. Πρόκειται για μια γλωσσική αλλαγή, μια τροποποίηση, μια προσαρμογή του ονόματος στη νέα κυριαρχία για ιστορικούς λόγους.
3. Στα χρόνια όμως της οθωμανικής κυριαρχίας και αυτοκρατορίας το χωριό μας συνέχισε να διατηρεί και το όνομα Φανάριον, δηλαδή το μεσαιωνικό, το βυζαντινό όνομα.
Έτσι, στην περίφημη Συνθήκη του Ταμασίου, (σημερινό χωριό Ανάβρα της Καρδίτσας), στις 10 Μαϊου 1525, το χωριό μας αναγράφεται ως Φανάριον. Είναι η πρώτη επίσημη αναφορά όπου το χωριό μας αποκαλείται Φανάριον και όχι Φενέρ.
Γράφει επί λέξει η Συνθήκη του Ταμασίου:
“Οι παρευρισκόμενοι εν τη Συνελεύσει ταύτη, συμφωνούμεν και αποφασίζομεν: Ουδεμία τουρκική οικογένεια επιτρέπεται να κατοικήσει εις τα χωριά των Αγράφων, εκτός του Φαναρίου…”. Η Συνθήκη του Ταμασίου γράφτηκε στην καθαρεύουσα της εποχής και την έχουν υπογράψει ο Βεγλέρ Μπέης, αρχιστράτηγος Λάρισας και οι τρεις προύχοντες των χωριών των Αγράφων,
ο Γαμίχι, ο Δεβλέτι και ο Αλιγιέ.
Εντύπωση προκαλεί μια αναφορά που κάνει για το χωριό μας ο Ιωάννης Λεονάρδος, ο οποίος στο βιβλίο του:” Νεωτάτη χωρογραφία της Θεσσαλίας”, εκδοθέν στη Βουδαπέστη της Ουγγαρίας, το 1836, γράφει πως το χωριό μας, το Φανάρι (ή Φέροινος), απέχει από τα Τρίκαλα 4 ώρες, ενώ είναι η πρωτεύουσα των Αγράφων. Την επιμέλεια του βιβλίου έκανε ο δάσκαλος και εκδότης του περιοδικού Θεσσαλικό Ημερολόγιο Κώστας Σπανός. Δεν μπορώ να εξηγήσω το όνομα “Φέροινος”. Κάνει λάθος ο Λεονάρδος; Ή μήπως το όνομα αυτό έχει σχέση με το τουρκικό όνομα Φενέρ;
Σε ένα έγγραφο του υπουργείου Στρατιωτικών της Ελλάδας, το 1880, πριν από την Απελευθέρωση της Θεσσαλίας, το χωριό μας αναφέρεται ως κωμόπολη Φαναρίου, η οποία διαθέτει διοικητήριο, τηλεγραφείο, στρατιωτικό νοσοκομείο καθώς και 4 χριστιανικούς ναούς, 2 τζαμιά και 2 μετζίτια (=τεμένη χωρίς μιναρέ), δύο σχολεία και 5 χάνια…
Την επόμενη χρονιά οι Οθωμανοί Τούρκοι εγκατέλειψαν το χωριό μας, το Φανάριον ή το Φενέρ νεφς κατ’ αυτούς, κι όταν πήγαν στην Τουρκία έκτισαν ένα χωριό που το ονόμασαν Φενέρ, δηλαδή Φανάρι.
4. Στις 31 Μαρτίου 1883, με βασιλικό διάταγμα συστάθηκε ο δήμος Ιθώμης, ο οποίος συγκροτήθηκε από 15 χωριά με έδρα το Φανάριον. Η ονομασία του δήμου ως δήμος Ιθώμης μαρτυρεί κι επαναβεβαιώνει την ιστορική καταγωγή του χωριού μας. Το χωριό συνέχισε να ονομάζεται Φανάριον κι ο δήμος ονομάστηκε δήμος Ιθώμης. Δεν ονομάστηκε όμως το χωριό μας ως Ιθώμη. Ο δήμος Ιθώμης παρέμεινε έως το 1914, οπότε και καταργήθηκε.
Συστάθηκε ξανά το 1998 από 8 χωριά και πάλι με έδρα το Φανάρι, το οποίο δεν λέγεται πια Φανάριον αλλά Φανάρι, λόγω της καθιέρωσης της δημοτικής γλώσσας το 1976. Οχτώ χωριά του αρχικού δήμου Ιθώμης προσαρτήθηκαν στους δήμους Μουζακίου και Παμίσου.
Το 2010, με τον νόμο του Καλλικράτη, καταργήθηκε ο δήμος Ιθώμης και συστάθηκε ο δήμος Μουζακίου. Ο πρώην δήμος Ιθώμης υπάρχει από τότε ως ένα από τα τρία δημοτικά διαμερίσματα του δήμου Μουζακίου, ως το “δημοτικό διαμέρισμα Ιθώμης”.
Να τονίσω εδώ πως το 1964, το Αρχαιολογικό Συμβούλιο Ελλάδας και η Ελληνική Κυβέρνηση, με αποφάσεις τους καθόρισαν τον λόφο του Φαναρίου και το χωριό Φανάριον ως τον “Αρχαιολογικό Χώρο Ιθώμης”. Ωστόσο κανείς από τους αρμόδιους φορείς μέχρι τώρα, αν και πέρασαν 60 χρόνια από τότε, δεν φρόντισε να τοποθετηθούν πινακίδες που να δείχνουν στον επισκέπτη αυτόν τον ιστορικό χώρο, ο οποίος έχει τις καταβολές του στην ηρωική εποχή, στην μυκηναϊκή εποχή, στην εποχή του Ομήρου.
5. Ανακεφαλαιώνοντας και κλείνοντας αυτό το μακρύ αφιέρωμα στην καταγωγή και την περιπέτεια του ονόματος της πόλης μας και του χωριού μας στη μακραίωνη ιστορία του, έχω να παρατηρήσω:
Πρώτον, πως το χωριό μας άλλαξε ουσιαστικά όνομα μόνο μία φορά, καθώς δεν μπορώ να πω ότι συνιστά αλλαγή ονόματος η παραμόρφωσή του ή ή παραφθορά του ή η γλωσσική διατύπωσή του σε άλλη ελληνική γλωσσική διάλεκτο , ή ακόμα και σε άλλη εθνική γλώσσα, όπως ήταν η ρωμαϊκή και η τουρκική. Έτσι, τα ονόματα Θαμιαί, Θαμιαέα, Θεύμα είναι προσαρμογή και παραμόρφωση της αρχικής ονομασίας του: Ιθώμη.
Η ανατροπή στο όνομα του χωριού μας γίνεται στις αρχές του βυζαντινού μεσαίωνα, γύρω στον 5ο αιώνα μετά Χριστόν, όταν από αυτά τα αρχαία ονόματα μετονομάστηκε σε Φανάριον/Φανάρι, για λόγους καθαρά θρησκευτικούς. Η τουρκική του ονομασία ως Φενέρ δεν είναι τίποτα άλλο παρά προσαρμογή της ελληνικής λέξης Φανάριον στην τουρκική γλώσσα.
Με άλλα λόγια, τα δύο κύρια και ουσιαστικά ονόματα, Ιθώμη και Φανάρι, δόθηκαν κυρίως για καθαρά θρησκευτικούς και ιδεολογικούς λόγους. Το πρώτο, η Ιθώμη, δόθηκε για τη νύμφη, για τη θεότητα Ιθώμη και το δεύτερο για τον Χριστό, μιας και αυτός είναι το φως και το φανάρι του κόσμου για τους πιστούς χριστιανούς!
Δεύτερον, οι παραφθορές στα δύο αυτά κύρια και ουσιαστικά ονόματα έγιναν κάτω από την επίδραση γλωσσικών διαλέκτων και τοπικών ιδιωματισμών, εθνικών, πολιτισμικών, πολιτικών, αισθητικών, γεωμορφολογικών και ιστορικών γενικότερα παραγόντων ή λόγων.
6. Στις φωτογραφίες βλέπουμε το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, σε διάφορες στιγμές του, από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και σήμερα, 2025. Σε μία είναι με τους στρατώνες του, ενώ στις υπόλοιπες οι στρατώνες του έχουν γκρεμιστεί και έχουν παρθεί οι πέτρες του. Στην άλλη φωτογραφία καβάλα στο άλογο είναι ο Φώτης Βαμπούλας, ο οποίος διατηρεί Ιππικό όμιλο με άλογα του Βουκεφάλα στη Λοξάδα.
Το Φανάρι Ιθώμης συνεχίζει να γράφει την ιστορία του και το μέλλον του…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
