12ο: Η φωνή, η λέξη και τα στοιχεία των λέξεων στη στωική Λογική
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα κριτικής παρουσίασης της Λογικής των στωικών φιλοσόφων και λογικών. Σήμερα θα αναφερθώ στις έννοιες της φωνής, της λέξης και των στοιχείων των λέξεων και θα προχωρήσω σε μια εισαγωγή στον λόγο, όπως τις εννοούν οι στωικοί λογικοί και φιλόσοφοι.
Οι στωικοί λογικοί πραγματοποίησαν μια μεγάλη επανάσταση στους τομείς της Λογικής, της Γλωσσολογίας και της Θεωρίας της Γνώσης καθώς μελέτησαν, ερεύνησαν τη φωνή, τον λόγο, τον προφορικό και τον γραπτό, τα μέρη του λόγου και όσα αφορούν τα συντακτικά και τα γραμματικά λάθη, τους βαρβαρισμούς της γλώσσας, τη μορφολογία της, την ποιητική έκφραση, τις ασαφείς γλωσσικές εκφράσεις, μια σειρά όρους, τις διαιρέσεις και το ύφος των λέξεων… Όλα τα παραπάνω, σύμφωνα με τους στωικούς, ανήκουν στο πεδίο της διαλεκτικής Λογικής επιστήμης, το οποίο αναφέρεται στην γλωσσική έκφραση, δηλαδή στα σημαίνοντα. Ωστόσο κάνανε και λάθη ή εκδήλωσαν αδυναμίες. Για αυτό σε κάθε μάθημα ασκώ και μαρξιστική κριτική στις θέσεις τους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Για τους στωικούς, “η λέξις εστί φωνή εγγράμματος, οίον ημέρα”, δηλαδή η λέξη είναι φωνή εγγράμματος, έναρθρος φωνή. Με άλλα λόγια, η λέξη δεν είναι οποιαδήποτε φωνή αλλά μόνο η εγγράμματος, η έναρθρη φωνή, όπως η λέξη “ημέρα”. Κάθε φωνή δεν είναι λέξη.
Αλλά τι είναι φωνή για τους στωικούς λογικούς;
Φωνή είναι ο αέρας ο οποίος έχει χτυπηθεί από την ψυχή ή αυτό που αντιλαμβάνεται η ψυχή μας με την αίσθηση της ακοής. Φωνή είναι ο ήχος που παράγεται από ζώο και άνθρωπο. Η φωνή είναι υλικό, αισθητό σώμα.
Η φωνή των ζώων είναι αέρας που βγαίνει χτυπημένος, πιεσμένος με ορμή. Είναι η κραυγή των ζώων και είναι άναρθρη.
Η φωνή του ανθρώπου είναι έναρθρη και εκπέμπεται από τη διάνοια, δηλαδή από το ηγεμονικό μέρος της ψυχής, το οποίο βρίσκεται στην καρδιά του ανθρώπου, και τελειοποιείται στην ηλικία των δεκατεσσάρων ετών. Η υλική φωνή πηγαίνει από εκείνους που την εκφωνούν σ’ εκείνους που την ακούνε.
Για τους στωικούς λογικούς η λέξη είναι, όπως είπαμε, φωνή εγγράμματος. Η φωνή του ανθρώπου μετατρέπεται σε φθόγγους και σε γράμματα. Στους ανθρώπους η φωνή μετατρέπεται σε λέξη, σε λεκτική έκφραση. Διαφέρει όμως η φωνή από τη λέξη κατά το ότι η φωνή είναι μεν ήχος αλλά η λέξη είναι μόνο ο έναρθρος ήχος, και όχι κάθε ήχος.
2. Ας περάσουμε να δούμε τις απόψεις των στωικών λογικών για τον λόγο.
Η έναρθρη φωνή του ανθρώπου, η οποία αν και εκπέμπεται από τη διάνοιά του, δεν είναι οπωσδήποτε και λόγος. Γιατί λόγος είναι η φωνή που εκπέμπεται από τη διάνοια αλλά παράλληλα σημαίνει και κάτι, έχει ένα νόημα, μια έννοια, όπως για παράδειγμα πως “είναι μέρα”.
Η λέξη διαφέρει από τον λόγο, γιατί ο λόγος έχει πάντα μια σημασία, ένα νόημα, ενώ μία λέξη μπορεί να είναι ακατανόητη και χωρίς να σημαίνει κάτι, να μην έχει δηλαδή κανένα νόημα. Η λέξη “βλίτυρι”, για παράδειγμα, δεν σημαίνει τίποτα, δεν έχει κανένα νόημα, ενώ ο λόγος δεν μπορεί να είναι ακατανόητος, χωρίς νόημα ή σημασία. Λόγος είναι η λέξη ή οποία έχει σημασία, νόημα, θέλει να πει κάτι. Ο προφορικός και ο γραπτός μας λόγος είναι λόγος κάθε φορά που θέλουμε να πούμε κάτι σε κάποιον άλλον ή σε κάποιους άλλους.
3. Τα στοιχεία της λέξης.
Για τους στωικούς τα στοιχεία της λέξης είναι τα 24 γράμματα. Το κάθε γράμμα λέγεται με τρεις τρόπους:
* Ως στοιχείο, δηλαδή ως ήχος, ως φθόγγος στον προφορικό λόγο.
* Ως χαρακτήρας του στοιχείου, δηλαδή ως το γραπτό σύμβολο του φθόγγου στον γραπτό λόγο, παραδείγματος χάρη: “α”, “β”…
* Ως όνομα του στοιχείου, δηλαδή ως “άλφα”,
“βήτα”…
Οι στωικοί λογικοί χώριζαν τα 24 στοιχεία της λέξης σε φωνήεντα και σε άφωνα.
* Τα φωνήεντα ήταν επτά: α, ε, η, ι, ο, η, ω
* Τα άφωνα ήταν έξι: β, γ, δ, κ, π, τ
* Τα σύμφωνα ήταν τα υπόλοιπα έντεκα στοιχεία. Βλέπε Τιμ. Χ. Ζήση, Το λογικόν μέρος της φιλοσοφίας των αρχαιότερων στωικών, Αθήνα 1965.
Από τα στοιχεία της λέξης δημιουργούμε τις συλλαβές και από τις συλλαβές δημιουργούμε τα διάφορα μέρη του λόγου ή τα “στοιχεία του λόγου”, που έλεγε ο στωικός Χρύσιππος. Ο στωικός Χρύσιππος να σημειώσω πως είχε γράψει δύο συγγράμματα για τα στοιχεία του λόγου.
4. Τους στωικούς λογικούς και γλωσσολόγους τους απασχόλησε και το ζήτημα των γλωσσικών διαλέκτων. Όριζαν ως εξής τη γλωσσική διάλεκτο:
“Διάλεκτος είναι η λέξη της οποίας η μορφή είναι:
α) άλλη για τους Έλληνες και άλλη για τα άλλα έθνη και
β) άλλη για τους Έλληνες μιας περιοχής και άλλη για τους Έλληνες μιας άλλης περιοχής. Έτσι στην Αττική διάλεκτο δεν λέμε “θάλασσα” αλλά “θάλαττα” και στην Ιωνική διάλεκτο δεν λέμε “ημέρα” αλλά “ημέρη””. Βλέπε Διογένης Λαέρτιος Βίοι φιλοσόφων εκδόσεις Κάκτος και Γεωργιάδης.
5. Διαπιστώνουμε πως για τους στωικούς φιλοσόφους η φωνή, η λέξη κι ο λόγος έχουν μια υλική, σωματική υπόσταση. Στο σημείο αυτό οι υλιστές διαλεκτικοί συμφωνούν με τους στωικούς. Συμφωνούν επίσης πως το σημαίνον (η λέξη και ο λόγος) έχουν ένα εσωτερικό περιεχόμενο, ένα νόημα, ένα νοητό περιεχόμενο.
Διαφωνούν ωστόσο ως προς τον χαρακτήρα του νοήματος των λέξεων και του λόγου. Κι αυτό γιατί για τους στωικούς η λέξη ή ο λόγος έχουν ένα νόημα το οποίο θεωρούν πως είναι ιδεολογικά, πολιτικά και ταξικά άχρωμο, ουδέτερο, με καθολική αποδοχή, ενώ για τους μαρξιστές οι περισσότερες λέξεις και ο λόγος έχουν ένα κοινωνικό, ταξικό, πολιτικό, ιδεολογικό περιεχόμενο, νόημα και χρώμα. Για τους μαρξιστές η λέξη αποτελεί την αρένα της ιδεολογικής και ταξικής πάλης. Έτσι, άλλη σημασία δίνουν στη λέξη “ελευθερία” οι αστοί και τα αφεντικά και άλλη σημασία και νόημα οι εργάτες και γενικά οι καταπιεζόμενοι της κοινωνίας. Γενικά οι περισσότερες λέξεις δεν έχουν ένα σταθερό νόημα. Το νόημα των λέξεων καθορίζεται από το ποιος έχει την ταξική, οικονομική, ιδεολογική και πολιτική ισχύ για να το ορίσει. Κι όπως τόνιζε ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς στο έργο τους Η γερμανική ιδεολογία, “οι κυρίαρχες ιδέες μιας κοινωνίας και μιας εποχής είναι οι ιδέες της κυρίαρχης κάθε φορά τάξης”. Η λέξη δεν είναι μόνο ένα υλικό σώμα, ένας “πεπληγμένος αήρ, αλλά ένα κοινωνικό εργαλείο που κουβαλάει την ιστορία της κοινωνίας και τις ταξικές συγκρούσεις της”. Βλέπε Ντούσας Δημήτρης, Φιλοσοφία και Κοινωνιολογία της Γλώσσας, εκδόσεις Χατζηλακος, 2020.
Οι μαρξιστές φιλόσοφοι διαφωνούν με τους στωικούς φιλοσόφους και για την πηγή παραγωγής και εκπομπής της λέξης και του λόγου. Για τους στωικούς η λέξη και ο λόγος εκπέμπονται από την ψυχή και ιδιαίτερα από το ηγεμονικό μέρος της, τη διάνοια, που κατοικοεδρεύει στην καρδιά, ενώ τα συνδέουν με τον παγκόσμιο θεϊκό λόγο και την παγκόσμια ψυχή, ενώ για τους μαρξιστές η λέξη εκπέμπεται από τον βρώμικο αέρα των υλικών πνευμόνων, περνώντας μέσα από τις φωνητικές χορδές και τη στοματική κοιλότητα, ενώ είναι συνδεδεμένη με την κοινωνική πραγματικότητα του ανθρώπου, όπως είναι η εργασιακή του δραστηριότητα και οι κοινωνικές του σχέσεις, οι συνεργασίες και οι συναναστροφές του.
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
