13ο: Η συμβολή των στωικών λογικών στην αναγνώριση των στοιχείων του λόγου.
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω σταθερά τα μαθήματα πάνω στη Γλωσσολογία των στωικών φιλοσόφων και λογικών. Στο σημερινό μάθημα θα αναφερθώ στα μέρη του λόγου και στη συμβολή των στωικών λογικών και φιλοσόφων στην ανίχνευσή τους και τη συνειδητοποίησή τους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
Γνωρίσαμε ήδη πως η πρώτη περίοδος του στωικισμού, η οποία ονομάστηκε ως η Αρχαία Στοά, αφορά τον 3ο και 2ο αιώνα π.Χ.. Ιδρυτές και εκπρόσωποι της Αρχαίας Στοάς ήταν ο Ζήνων ο Κιτιεύς, ο Κλεάνθης και ο Χρύσιππος. Στο παρόν έργο μου αναφέρομαι στην αρχαία στωική Λογική και Φιλοσοφία.
1.Τά στοιχεία ή τα μέρη του λόγου.
Σύμφωνα με τον Χρύσιππο, από τα 24 στοιχεία της ελληνικής γλώσσας, δηλαδή από τον συνδυασμό των 24 γραμμάτων της, γεννιούνται οι συλλαβές. Η συλλαβή είναι ένα τεμάχιο της λέξης. Από τις συλλαβές δημιουργούνται οι λέξεις. Οι λέξεις αποτελούν τα “στοιχεία του λόγου”, δηλαδή τα μέρη του λόγου.
Ο εντοπισμός των στοιχείων του λόγου ή αλλιώς των μερών του, έχει μια μεγάλη ιστορία πίσω του.
Ο Πλάτωνας είχε αναγνωρίσει τα δύο πρώτα μέρη του λόγου: το όνομα και το ρήμα.
Ο Ισοκράτης είχε εντοπίσει τους συνδέσμους.
Ο Αναξιμένης από τη Λάμψακο διέκρινε τα άρθρα.
Ο Αριστοτέλης στους συνδέσμους ενέταξε και τις προθέσεις.
Ο Ζήνων ο Κιτιεύς και ο Χρύσιππος πήραν από τον Αριστοτέλη αυτά τα τέσσερα μέρη ή στοιχεία του λόγου, όπως τα αποκαλούσαν και προχώρησαν σε κάποιες αλλαγές, όπως το να διαιρέσουν το όνομα σε δύο μέρη: α) στο κύριο όνομα και β) στην προσηγορία. Έτσι τα μέρη του λόγου έγιναν πέντε. Για τους στωικούς τα μέρη του λόγου ανήκουν στην κατηγορία των σημαινόντων, καθώς αποτελούν το υλικό, το αισθητό μέρος της γλώσσας. Σ’ αντίθεση με τις έννοιες, οι οποίες ανήκουν στα σημαινόμενα, τα μέρη του λόγου, οι λέξεις και η φωνή ανήκουν στα σημαίνοντα.
Τα μέρη του λόγου, δηλαδή τα στοιχεία από τα οποία αποτελείται η πρόταση, ο λόγος, προφορικός και γραπτός, έχουν αξία και νόημα στη φιλοσοφία και τη Λογική των στωικών. Η διάκρισή τους, για παράδειγμα, μεταξύ του ονόματος (συγκεκριμένο) και προσηγορίας (γενικό), έχει να κάνει με τη φιλοσοφική τους αντίληψη πως στον κόσμο υπάρχουν μόνο συγκεκριμένα πράγματα με ιδιαίτερες, ξεχωριστές ιδιότητες και ποιότητες και πράγματα με κοινές ιδιότητες και ποιότητες, τα οποία όμως δεν υπάρχουν στον πραγματικό κόσμο των υλικών σωμάτων ως ξεχωριστά, υπαρκτά, συγκεκριμένα όντα αλλά μόνο ως έννοιες, ως νοητά ή ιδεατά στο μυαλό μας..
2. Όπως μας πληροφορεί ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του Βίοι φιλοσόφων, ο Χρύσιππος, στο έργο του Περί φωνής, όρισε τα πέντε μέρη του λόγου ως εξής:
α. Όνομα. ‘Όνομα είναι το μέρος του λόγου το οποίο δηλώνει μία ιδιαίτερη ποιότητα”. Είναι το κύριο όνομα, το οποίο σημαίνει ένα μόνο συγκεκριμένο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα: Διογένης, Σωκράτης, Σπάρτη, Όλυμπος…
β. Προσηγορία. “Προσηγορία είναι το μέρος του λόγου το οποίο δηλώνει μία κοινή ιδιότητα, μία κοινή ποιότητα”. Είναι το κοινό όνομα, το οποίο σημαίνει ένα σύνολο ομοειδών προσώπων, ζώων και πραγμάτων: άνθρωπος, ίππος, μαθητής, δάσκαλος… Ο άνθρωπος δεν υπάρχει ως τέτοιος αλλά μόνο ως συγκεκριμένος άνθρωπος, όπως ο Νίκος, ο Σωκράτης… Το ίδιο και ο μαθητής ή ο δάσκαλος. Δεν υπάρχει ον μαθητής ή όν δάσκαλος. Μαθητές ή δάσκαλοι είναι ο Κώστας, ο Γιώργος, η Μαρία…
Στην προσηγορία, οι στωικοί εντάσσανε και τις μετοχές. Ο όρος “μετοχή” εισήχθη από τους στωικούς κι ονομάστηκε έτσι γιατί θεωρούσαν πως η μετοχή είναι ένα μίγμα ρήματος και ονόματος, εφαπτόμενη στους χρόνους των ρημάτων και στις πτώσεις των ονομάτων. Βλέπε, Τιμ. Χ. Ζήση, Το λογικόν μέρος της φιλοσοφίας των αρχαιότερων στωικών, Αθήνα 1965.
γ. Ρήμα. “Ρήμα είναι το μέρος του λόγου το οποίο σημαίνει ασύνθετο κατηγόρημα. Το ρήμα δηλώνει ένα ασύνθετο κατηγόρημα, ένα μεμονωμένο κατηγόρημα, ή είναι ένα άπτωτο, άκλιτο στοιχείο του λόγου που μπορεί να συνδεθεί με κάποιον ή με κάποιους, όπως “γράφω”, “λέγω””… (Το σημείο αυτό είναι ασαφές στο βιβλίο του Διογένη Λαέρτιου). Το ρήμα είναι η λέξη που σημαίνει ότι το υποκείμενο ενεργεί ή πάσχει ή βρίσκεται σε μια κατάσταση..
Τα επιρρήματα οι στωικοί φιλόσοφοι δεν τα αναγνώριζαν ως ξεχωριστό μέρος του λόγου και για αυτό τα εντάσσανε άλλοτε στα ρήματα και τα αποκαλούσαν επίθετα των ρημάτων και άλλοτε στα ονόματα.
δ. Σύνδεσμος. “Ο σύνδεσμος είναι το άπτωτο, δηλαδή το άκλιτο μέρος του λόγου, το οποίο συνδέει τα άλλα μέρη του λόγου”. Οι στωικοί ξεχώριζαν τους συνδέσμους σε συμπλεκτικούς, όπως το “και”, σε διαζευκτικούς, όπως το “ή”, σε συλλογιστικούς, σε συναπτικούς… Για τους στωικούς, και σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη, οι σύνδεσμοι σημαίνουν σύνδεση η οποία υπάρχει στην αντικειμενική πραγματικότητα και όχι μόνο στη γλώσσα, στον λόγο.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Γαληνού, οι στωικοί αναγνώριζαν και τις προθέσεις ως μέρος του λόγου, αλλά τις εντάσσανε στους συνδέσμους, όπως και ο Αριστοτέλης.
ε. Άρθρο. “Το άρθρο είναι το πτωτικό, το κλιτό στοιχείο του λόγου, το οποίο ξεχωρίζει, προσδιορίζει τα γένη των ονομάτων και τους αριθμούς τους (ενικό και πληθυντικό): ο, η, το, οι, αι, τα” .
Στα άρθρα, οι στωικοί, περιελάμβαναν και τις αόριστες αντωνυμίες, όπως: τις, τι, ο δείνα, ένιοι, δηλαδή κάποιος, κάτι, ο τάδε, μερικοί και λοιπά. Οι αόριστες αντωνυμίες δηλώνουν αόριστα ένα πρόσωπο ή πράγμα το οποίο δεν το ονομάζουμε.
3. Αργότερα ο Αρίσταρχος, κατά τον 2ο αιώνα προ Χριστού, διαχώρισε τα άρθρα από τις αντωνυμίες, τους συνδέσμους από τις προθέσεις, τις μετοχές από τις προσηγορίες και τα επιρρήματα από τα ρήματα ή τα ονόματα. Έτσι τα μέρη του λόγου έφτασαν τα οκτώ. Στη συνέχεια ο μαθητής του Αρίσταρχου, ο Διονύσιος ο Θράκας, ο οποίος άκμασε γύρω στο 100 προ Χριστού, πήρε τα οκτώ μέρη του λόγου από τον δάσκαλό του και διαίρεσε το όνομα σε κύριο και προσηγορικο(κοινό), το οποίο το είχε κάνει ήδη ο στωικός Χρύσιππος.
Σήμερα η ελληνική γλώσσα έχει δέκα μέρη του λόγου. Βλέπε Ντούσας Δημήτρης, Φιλοσοφία και Κοινωνιολογία της Γλώσσας, εκδόσεις Χατζηλακος, 2020.
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
