191ο: Το τυροκομείο και το γαλακτοπωλείο των αδερφών Τζαβέλλα στο Φανάρι και στον οικισμό “Γκαζέλος”.
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα για την ιστορία του χωριού μας και πιο συγκεκριμένα για τον οικισμό του Φαναρίου Ιθώμης, τον “Γκαζέλο”. Κάθε οικογένεια και μια ιστορία. Η Ιστορία του χωριού μας γράφεται μέσα από την ιστορία του κάθε ανθρώπου και της κάθε οικογένειάς του. Αυτοί είναι οι δημιουργοί της ιστορίας κι εγώ ένας απλός καταγραφέας της.
Σήμερα θα αναφερθώ στην οικογένεια των αδερφών Τζαβέλλα και ιδιαίτερα στο τυροκομείο που διατηρούσαν στον οικισμό του “Γκαζέλου”, κάτω από τον Άγιο Σεραφείμ, και στο γαλακτοπωλείο τους στο Φανάρι.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά και από πιο κοντά:
1. Ο πατέρας των αδελφών Ιωάννη και Λάμπρου Τζαβέλλα λεγόταν Γεώργιος Ντόμπρος του Ιωάννη και της Αγόρως, ο οποίος γεννήθηκε το 1891 και πέθανε το 1950. Ο Γιώργος Ντόμπρος παντρεύτηκε την Αγορίτσα Αχιλλά- Μισδανίτη. Έκανε μαζί της τα παρακάτω τέκνα:
– Τον Ιωάννη, ο οποίος γεννήθηκε το 1931 και πέθανε το 2017. Ο Ιωάννης έχει καταχωρηθεί με το επίθετο Τζαβέλλας, αλλά δεν αναφέρεται στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου. Ο Ιωάννης παντρεύτηκε τη Μαργαρίτα, το γένος Σουλικιά και έκαναν τρία παιδιά: την Αγορίτσα, η οποία γεννήθηκε το 1962 και ζει στην Αυστραλία • τη Χριστίνα, η οποία γεννήθηκε το 1964 και ζει στη Λάρισα και τον Γιώργο, ο οποίος γεννήθηκε το 1968 και ζει στα Ιωάννινα.
– Τη Φραγκίσκα, η οποία γεννήθηκε το 1933, και είχε παντρευτεί τον Θανάση Φαρμάκη, από το διπλανό χωριό Χάρμα. Έκαναν δύο αγόρια, τον Θωμά και τον Σεραφείμ και ένα κορίτσι, την Παναγιώτα.
– Τον Λάμπρο, ο οποίος γεννήθηκε το 1935 και σκοτώθηκε σε τροχαίο στις 3 Απριλίου 1979. Ο Λάμπρος έχει καταχωρηθεί με το επίθετο Τζαβέλλας. Ο Λάμπρος παντρεύτηκε τη Χαϊδούλα, το γένος Κάρκα (Τζήμα), το 1973 και έκαναν τρία παιδιά: την Ελένη, τον Θωμά και τον Λάμπρο.
– Την Παρασκευή, η οποία γεννήθηκε το 1945 και το 1972 μεταδημότευσε σε χωριό της Λάρισας. Η Παρασκευή έχει δύο παιδιά.
Είναι φανερό πως για τη διαμόρφωση μιας καθαρής εικόνας του γενεαλογικού δέντρου της οικογένειας των Τζαβελλαίων στο Φανάρι χρειάζεται περισσότερη έρευνα και διασταύρωση στοιχείων. Σύμφωνα ωστόσο με μια άποψη που κυκλοφορεί μέσα στην οικογένεια, από το Σούλι ήρθαν τέσσερα αδέρφια, με τέσσερα διαφορετικά παρώνυμα:
* Ντόμπρος
* Γρίβας
* Τζαβέλλας και
* Πάντος.
Κάποια στιγμή τα παρώνυμα έγιναν επώνυμα.
Οι οικογένειες του Φαναρίου Ιθώμης με αυτά τα επώνυμα έχουν συγγένεια αναμεταξύ τους.
Εκείνο που μπορώ εγώ να πω με βεβαιότητα είναι τα παρακάτω:
– Το επώνυμο Ντόμπρος εμφανίζεται για πρώτη φορά στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου το 1862, ως Ντόμπρος Δημήτρης του Γεωργίου.
– Το επώνυμο Πάντος εμφανίζεται για πρώτη φορά στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου το 1868, ως Πάντος Αναστάσιος του Κωνσταντίνου.
– Το επώνυμο Γρίβας εμφανίζεται για πρώτη φορά στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου το 1921, ως Γρίβας Κωνσταντίνος του Βάιου.
– Το επώνυμο Τζαβέλλας εμφανίζεται για πρώτη φορά στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου το 1935, ως Τζαβέλλας Λάμπρος του Γεωργίου και της Αγορούλας.
2. Το τυροκομείο των αδερφών Τζαβέλλα.
Με τυροκομικά προϊόντα δεν ασχολούνταν επαγγελματικά κανείς μέσα στην οικογένεια Ντόμπρου ή Τζαβέλλα. Η οικογένεια του Γιώργου Ντόμπρου ή Τζαβέλλα είχε πρόβατα και καλλιεργούσε και καπνά. Προφανώς η οικογένεια έφτιαχνε τυρί ή γιαούρτι για τις δικές της ανάγκες. Όμως ο Γιάννης Τζαβέλλας, ο μεγαλύτερος γιος, έμαθε την τέχνη του τυροκόμου κοντά στον Κωστή Καραβίδα, ο οποίος είχε ήδη ανοίξει τυροκομείο στον Κόμπελο, στα τέλη της δεκαετίας του 1950. Εργαζόταν εκεί ευκαιριακά, γιατί είχαν, όπως είπα, πρόβατα και καπνά.
Μόλις γύρισαν από τον στρατό τα δύο αδέρφια, ο Γιάννης και ο Λάμπρος, άνοιξαν τυροκομείο στη θέση “Τσιτσιοπίνα”, στον οικισμό του Φαναρίου “Γκαζέλος”, το 1962. Το ντάμι προϋπήρχε καθώς μέσα στέγαζαν τα πρόβατα και τις ζωοτροφές. Το μετέτρεψαν σε τυροκομείο και στη συνέχεια το επέκτειναν.
3.Το τυροκομείο των αδερφών Τζαβέλλα ή Ντόμπρου, έπαιρνε προβατίσιο γάλα από τις οικογένειες των Φαναριωτών κτηνοτρόφων, όπως από τον Σεραφείμ Νεοχωρίτη, τον Χριστόφορο Σουλιώτη, τον Γιάννη Βασιλιάγκο,
τον Βασίλη Τσιούμα, τον Παναγιώτη Καρακώστα, τον Τσαρούχα Βασίλη…
Τα προϊόντα που παρήγαγε ήταν:
* Τυρί φέτα, σε ξύλινο βαρέλι. Το τυρί ήταν νόστιμο γιατί δεν γινόταν αποβουτύρωση.
* Κασέρι- όταν είχαν πολύ γάλα
* Μυζήθρα.
Τα μηχανήματα του τυροκομείου ήταν:
* Η πλάστιγγα, για να ζυγίζουν την πρώτη ύλη, το γάλα
* Οι πύχτρες, που λειτουργούσαν ως κόσκινα, προκειμένου να φεύγουν τα υγρά και να πήζει το τυρί
* Τα γκιούμια, τα οποία ήταν δοχεία για το γάλα
* Τα ξύλινα βαρέλια για το τυρί φέτα
* Τα καζάνια. Στα δύο καζάνια έβραζε το γάλα. Τα καζάνια ήταν εντοιχισμένα, έβαζαν φωτιά από έξω και κάτω από αυτά, για τη βράση του γάλακτος. Βλέπε φωτογραφία.
* Τα ντιζακια, τα οποία ήταν μεγάλα ταψιά
* Τα θερμόμετρα, για τον έλεγχο της θερμοκρασίας, τόσο για τον περιβάλλοντα χώρο όσο και για το γάλα.
* Τσαντήλες και χοντρό αλάτι.
Όσα τυροκομικά προϊόντα έφτιαχναν, τα αποθήκευαν στο δεύτερο, συνεχόμενο δωμάτιο. Ήταν ακόμα χλωρά και χρειάζονταν ωρίμανση. Μετά από την ωρίμανση τα αποθήκευαν σε ψυγείο με πάγο, καθώς στη δεκαετία του 1960 και του 1970 δεν υπήρχε ρεύμα ηλεκτρικό στην περιοχή του Γκαζέλου.
Τις παγοκολώνες τις έπαιρναν από την Καρδίτσα. Στην Καρδίτσα αποθήκευαν και την πλεονάζουσα παραγωγή τυροκομικών. Μετά τα έφερναν πάλι πίσω για πώληση στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης. Ωστόσο πωλούσαν και σε οικογένειες της Καρδίτσας και των Αθηνών τυροκομικά προϊόντα. Γύρω στα 1980 το τυροκομείο των αδερφών Τζαβέλλα ή Ντόμπρου έκλεισε. Λειτούργησε για 20 χρόνια…
Η εργασία στο τυροκομείο ήταν κουραστική, γιατί δεν υπήρχε η σύγχρονη τεχνολογία. Η μεταφορά του γάλακτος γινόταν με γκιούμια και με τα ζώα.
4. Στο τυροκομείο των αδερφών Τζαβέλλα ή Ντόμπρου, εργάζονταν:
* Ο Γιάννης Τζαβέλλας και η γυναίκα του Μαργαρίτα. Αυτοί σήκωναν όλη την παραγωγή των τυροκομικών προϊόντων στον Γκαζέλο.
* Τα καλοκαίρια βοηθούσαν ο Σεραφείμ και ο Θωμάς Φαρμάκης, ανήψια των αδερφών Τζαβέλλα ή Ντόμπρου.
5. Το γαλακτοπωλείο των αδερφών Τζαβέλλα ή Ντόμπρου στο Φανάρι.
Οι αδερφοί Γιάννης και Λάμπρος Τζαβέλλας είχαν από κοινού και μαγαζί στον κεντρικό δρόμο του χωριού μας. Το “Γαλακτοπωλειο Λάμπρου Τζαβέλλα ή Ντόμπρου”. Το μαγαζί αυτό είχε δύο χώρους: Μπροστά ήταν το γαλακτοπωλείο και το ζαχαροπλαστείο και στον πίσω χώρο γινόταν η παρασκευή των προϊόντων που πουλούσε. Στο μαγαζί στο Φανάρι παρήγαγαν:
* Γιαούρτι πρόβειο, με πέτσα, σε δύο μεγέθη: των 300 γραμμαρίων και των 1000 γραμμαρίων. Βλέπε τη φωτογραφία με το κεσεδάκι γιαουρτιού.
* Παγωτό. Το παγωτό το έφτιαχναν οι ίδιοι, ήταν κρέμα και το σέρβιραν σε χωνάκι ή σε κυπελλάκι – αν το έτρωγαν εντός του χώρου του μαγαζιού.
Άλλοι Φαναριώτες κτηνοτρόφοι ήταν αυτοί που προμήθευαν το γαλακτοπωλείο με γάλα και άλλοι αυτοί του τυροκομείου. Τα παγωτά παρασκευάζονταν την καλοκαιρινή περίοδο, ως το 1978.
Στο μαγαζί πουλούσαν και γλυκά, όπως μπακλαβά, κωκ, κορνέ και άλλα. Αυτά όμως δεν τα παρήγαγαν οι ίδιοι αλλά τα αγόραζαν από την Καρδίτσα, από τον Κουκουμζή – Φιλίππου, με καταγωγή από τη Λοξάδα και το Ίσαρι. Η νεολαία του χωριού μας και εγώ προσωπικά, τιμούσαμε δεόντως το γαλακτοπωλείο των αδερφών Τζαβέλλα ή Ντόμπρου. Κάθε μέρα περνάγαμε από εκεί…
Το μαγαζί λειτουργούσε και ως μπακάλικο.
Το μαγαζί προϋπήρχε του τυροκομείου, υπήρχε δηλαδή πριν από το 1960. Αρχικά ήταν μπακάλικο και μετά έβαλαν μέσα και τυροκομικά προϊόντα και γλυκά.
Το μαγαζί το κρατούσε ο Λάμπρος Τζαβέλλας και ήταν αυτός που έκανε όλες τις εργασίες παραγωγής γιαουρτιού και παγωτού. Στο μαγαζί δεν υπήρχε υπάλληλος. Μετά από το 1973, πήγαινε και βοηθούσε η γυναίκα τού Λάμπρου, η Χαϊδω. Βοηθούσαν και τα ανήψια, ο Θωμάς και ο Σεραφείμ Φαρμάκης, τα οποία πήγαιναν γιαούρτια σε δύο μαγαζιά στην πλατεία των Καναλίων. Βοηθούσε και ο μικρός Γιώργος, ο οποίος ήταν ο ντελιβεράς της επιχείρησης…Το βράδυ ανέβαινε από το τυροκομείο του “Γκαζέλου” και ο Γιάννης Τζαβέλλας και βοηθούσε στο μαγαζί. Ήταν μια οικογενειακή επιχείρηση. .
Για τον σκοπό της παραγωγής γιαουρτιού και παγωτού, στο μαγαζί υπήρχαν τα παρακάτω μηχανήματα:
* Η μηχανή του παγωτού, η οποία ήταν γύρω γύρω με προσθήκη πάγου
* Το καζάνι, για να βράζουν το γάλα με υγραέριο
* Η πύχτρα, η οποία ήταν μία ντουλάπα με ράφια για τα κεσεδάκια, για να πήζει το γιαούρτι. Μέσα βάζανε μαγκάλι, για να πιάσει τη θερμοκρασία της πήξης.
Τη διετία 1979-1981 το μαγαζί έκλεισε στο Φανάρι, γιατί ο Λάμπρος Τζαβέλλας πήγε στην Αθήνα, στην πλατεία του Αλίμου και άνοιξε Ζαχαροπλαστείο και Γαλακτοπωλείο. Μέχρι τον τραγικό θάνατο του Λάμπρου, στις 3 Απριλίου του 1979, σε τροχαίο ατύχημα, παρήγαγαν τυροκομικά προϊόντα και τα έστελναν στην Αθήνα. Μετά τον θάνατο του Λάμπρου πήγε στην Αθήνα και ο Γιάννης Τζαβέλλας και συνέχισε την επιχείρηση μέχρι το 1981. Τώρα όμως προμηθεύονταν από αλλού τυροκομικά προϊόντα…
Το 1981, έκλεισαν το μαγαζί στην Αθήνα, άνοιξαν πάλι το μαγαζί στο Φανάρι και ασχολήθηκαν με τα αγροτικά, χωρίς να παράγουν πια δικά τους τυροκομικά προϊόντα.
Το μαγαζί στο Φανάρι λειτούργησε μέχρι το 1991 ως μπακάλικο, καθώς όπως είπα, η παραγωγή τυροκομικών προϊόντων σταμάτησε το 1979 με τον ξαφνικό θάνατο του Λάμπρου Τζαβέλλα.
6. Ο Γιώργος Τζαβέλλας, ο οποίος γεννήθηκε το 1968, έχει τρία κορίτσια, ζει στα Ιωάννινα και θυμάται:
“Πέρα από τις δουλειές του τυροκομείου, ο πατέρας μου, ο Γιάννης, μαζί με τον θείο μου, τον Λάμπρο, καλλιεργούσαν βαμβάκια, τριφύλλια, καλαμπόκια και κηπευτικά. Τα εμπορεύονταν στο μαγαζί. Είχαμε και μια μικρή μονάδα με γουρούνια κοντά στο τυροκομείο στον οικισμό του Γκαζέλου, τα οποία έτρωγαν τα υποπροϊόντα, δηλαδή τα τρώγαλα και τα κηπευτικά. Ήταν ένας αγώνας επιβίωσης. Δεν υπήρχαν μηχανήματα, δεν υπήρχε οδική πρόσβαση…”
Ενώ ο Λάμπρος Τζαβέλλας, ο γιος του Λάμπρου Τζαβέλλα, ο οποίος γεννήθηκε στις 15 Απριλίου 1979, μόλις 12 ημέρες μετά από τον τραγικό θάνατο του πατέρα του, και για αυτό πήρε το όνομά του, μου είπε:
” Για τις ανάγκες παρασκευής των τυροκομικών προϊόντων, προμηθεύονταν νερό από τη βρύση της “Τσιτσιοπίνας”, 150 μέτρα πιο πάνω. Το τυροκομείο χρειαζόταν άφθονο νερό για την καθαριότητα του χώρου.
Για λόγους υγιεινής, στο κάτω μέρος του τυροκομείου, η οικογένεια άνοιξε βόθρο για τα λύματά του”.
Ευχαριστώ θερμά όλα τα μέλη της οικογένειας Τζαβέλλα για τις πληροφορίες που μου έδωσαν. Ιδιαίτερα ευχαριστώ τον Λάμπρο Τζαβέλλα για την ξενάγηση στο παλιό, παραδοσιακό τυροκομείο.
7. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε από αριστερά προς τα δεξιά: τη Μαργαρίτα Τζαβέλλα, σύζυγο του Ιωάννη Τζαβέλλα. Η κυρία Μαργαρίτα Τζαβέλλα γεννήθηκε το 1936. Δίπλα της είναι η Χαϊδω Τζαβέλλα, η γυναίκα του Λάμπρου Τζαβέλλα.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε τον Ιωάννη Τζαβέλλα (1931- 2017), συνιδρυτή του τυροκομείου και του γαλακτοπωλείου Τζαβέλλα στο Φανάρι.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε αριστερά τον Λάμπρο Τζαβέλλα (1935-1979) και δεξιά τον Γιάννη Μπολώτη.
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε τον γιο του Λάμπρου Τζαβέλλα, τον Λάμπρο, μέσα στο τυροκομείο του πατέρα του και του θείου του, μπροστά σε δύο εντοιχισμένα καζάνια, όπου σε άλλες εποχές έβραζαν το γάλα.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε ένα κεσεδάκι γιαουρτιού, με τη στάμπα της μεταποιητικής επιχείρησης στο Φανάρι Καρδίτσας.
Κλείνοντας την έρευνα και το μάθημα θα μπορούσα να προτείνω τη δημιουργία ενός Παραδοσιακού Τυροκομικού Μουσείου στην περιοχή του “Γκαζέλου” στο Φανάρι! Γιατί όχι;
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
