162ο: Στην κοιτίδα των Φαναριωτών μαστόρων: τη Στράτσιανη Ιωαννίνων
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, Φαναριώτη συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα για την ιστορία και την ιστορική αυτογνωσία του χωριού μας.
Για αυτό τον σκοπό αυτές τις μέρες βρέθηκα για επιτόπια έρευνα στην πατρογονική εστία των Φαναριωτών μαστόρων, στη Στράτσιανη του δήμου Κόνιτσας, κοντά στα σύνορα της Ελλάδας με την Αλβανία.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Απ’ ότι γνωρίζω είναι η πρώτη φορά που Φαναριώτης επισκέπτεται τη γενέτειρα των μαστόρων του Φαναρίου Ιθώμης με σκοπό την πραγματοποίηση επιτόπιας έρευνας. Προφανώς κάποιοι ή αρκετοί Φαναριώτες να έχουν επισκεφτεί την πατρογονική εστία τους, αλλά επιτόπια κι ευρύτερη έρευνα, όπως αυτή που θα παρουσιάσω, δεν έχω διαβάσει ή δεν έχω δει δημοσιευμένη σε έντυπο ή ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης του χωριού μας. Αν το αγνοώ, συγχωρέστε με, για να το διορθώσω. Γνωρίζω για παράδειγμα, πως ο δάσκαλος του χωριού μας, ο Λιούλιος Σωκράτης, την Κυριακή του Θωμά, του 2012, επισκέφτηκε το χωριό Στράτσιανη μαζί με τη γυναίκα του, τη δασκάλα την κυρία Ματθίλδη. Ο δάσκαλος βρήκε τη θέση του σπιτιού, στη θέση που κτίστηκε αργότερα το δημοτικό σχολείο. Βλέπε παρακάτω φωτογραφία. Μάλιστα ο κ. Λιούλιος βρήκε στο Μητρώο Αρρένων του χωριού και το όνομα του πατέρα του. Βλέπε στο σάιτ stratsiani.gr ανάρτηση του Θεοφάνη Βαρδάκη, προέδρου τότε της “Αδελφότητας Πυργιωτών” Αθήνας.
2. Η Στράτσιανη είναι ένα ορεινό κι όμορφο χωριό των Ιωαννίνων, σε απόσταση 88 χλμ από τα Ιωάννινα και σε υψόμετρο 940 μέτρων. Βρίσκεται στην πλαγιά ενός απόκρημνου βουνού και στα δυτικά του ποταμού Σαραντάπορου, στο σημείο που αυτός ενώνεται με έναν άλλον μικρότερο ποταμό, τον Βουρκοπόταμο. Ο δρόμος των τελευταίων 8 χλμ από το χωριό είναι όλο στροφές και όχι σε πολύ καλή κατάσταση. Το χωριό έχει θέα την κοιλάδα του ποταμού Σαραντάπορου και το όρος Σμόλικα. Η Στράτσιανη και γενικότερα η Ήπειρος απελευθερώθηκε το 1913 απ’ τους Τούρκους.
3. Το χωριό έχει μακριά ιστορία. Αρχικά ήταν λίγο πιο δίπλα από τη σιδερένια γέφυρα, η οποία συνδέει τις δύο όχθες του ποταμού Σαραντάπορου και έτσι επιτρέπει την επικοινωνία των κατοίκων του χωριού με τον υπόλοιπο κόσμο. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στη σημερινή του θέση, με την ονομασία πάντα Στράτσιανη. Το όνομα Στράτσιανη το κράτησε τυπικά μέχρι το 1954, και από τότε επίσημα ονομάζεται Πύργος. Όμως οι κάτοικοι συνεχίζουν να το αποκαλούν Στράτσιανη. Το αρχικό χωριό, ερείπια του οποίου διασώζονται, το αποκαλούν Παλιοχώρι.
Στα χρόνια του Αλή Πασά η Στράτσιανη ήταν τσιφλίκι του- όπως είχε τσιφλίκι και στο χωριό μας το Φανάρι Ιθώμης. Μετά τον θάνατο του Αλή Πασά το χωριό Στράτσιανη αποτσιφλικοποιήθηκε- το 1845. Το 1872 κατασκευάστηκε λίθινη γέφυρα στον ποταμό Σαραντάπορο, ενώ το 1938 κατασκευάστηκε ξύλινη. Στη δεκαετία του 1940 κατασκευάστηκε η σημερινή σιδερένια γέφυρα. Βλέπε φωτογραφία.
4. Ας δούμε τη δημογραφική κίνηση του χωριού Στράτσιανη, για να καταλάβουμε πότε, πώς και γιατί ήρθαν δεκάδες οικογένειες μαστόρων της Στράτσιανης στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας.
* Το 1846 είχε 329 κατοίκους
* Το 1874 είχε 1212 κατοίκους
* Το 1888 είχε 900 κατοίκους
* Το 1911 είχε 767 κατοίκους
* Το 1920 είχε 508 κατοίκους
* Το 1940 είχε 491 κατοίκους.
Διαπιστώνουμε πως από το 1874 έως το 1920 το χωριό βίωσε μια μεγάλη μείωση του πληθυσμού του. Στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, οι πρώτοι Στρατσιανίτες μαστόροι άρχισαν να έρχονται από το 1884, τρία χρόνια μετά από την Απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τους Οθωμανούς Τούρκους, αρχικά χωρίς τις οικογένειές τους και αργότερα έφεραν και τις οικογένειές τους. Μέχρι το 1917, όπως γράφει ο Δημήτρης Χαντζιάρας στο βιβλίο του Σκόρπια φύλλα, Αθήνα 1997, στο Φανάρι ήρθαν 32 άτομα από τη Στράτσιανη.
Η έρευνα του Δημήτρη Χαντζιάρα στα αρχεία της κοινότητας Φαναρίου σταματά το 1917, αλλά όπως θα δούμε και μετά από το 1917 συνέχισαν να έρχονται Στρατσιανίτες μαστόροι στο χωριό μας, το Φανάρι.
* Το 1951 είχε 367 κατοίκους
* Το 1981 είχε 125 κατοίκους
* Το 2011 είχε 50 κατοίκους
* Το 2021 είχε 27 κατοίκους
Σήμερα, 2026, έχει τον χειμώνα 12 άτομα: Μια οικογένεια και τα υπόλοιπα είναι μοναχικά άτομα, κυρίως συνταξιούχοι. Οι κάτοικοι μαζεύονται στο χωριό το Πάσχα και τον Αύγουστο, που έχουν και το πανηγύρι τους τον Δεκαπενταύγουστο.
5. Η Στράτσιανη είχε δημοτικό σχολείο. Το 1899 είχε 60 μαθητές.
Ο Παναγιώτης Κωσταρέλης, καθηγητής μαθηματικών, ο οποίος γεννήθηκε το 1952, μου είπε πως όταν αυτός πήγαινε στο δημοτικό σχολείο αυτό λειτουργούσε ως διθέσιο με όλα κι όλα τα παιδιά να είναι γύρω στα 65. Το σχολείο λειτουργούσε ένα ζευγάρι δασκάλων. Το σχολείο έκλεισε γύρω στα 1975.
Το χωριό έχει σήμερα δύο Συλλόγους:
α. Την Προοδευτική Ένωση Πύργου και
β. Την Αδελφότητα Πύργου Κόνιτσας Αθήνας
Έχει επίσης δύο εκκλησίες, την κεντρική του Αγίου Γεωργίου και την Αγία Παρασκευή. Οι άλλες είναι μικρότερες.
Αύριο η πιο ενδιαφέρουσα συνέχεια…
#Στις φωτογραφίες βλέπουμε:
Μια παρέα Στρατσιανιτών στην πλατεία του χωριού, όπου υπάρχει και το μοναδικό σήμερα καφενείο. Αριστερά είναι ο Λάζαρος Οικονόμου, ταμίας της Αδελφότητας, στη μέση ο Πασχάλης Παπαδημητρίου και δεξιά ο Ευάγγελος Λώλης. Αυτοί οι Στρατσιανίτες μου έδωσαν σημαντικές πληροφορίες.
Στην άλλη φωτογραφία βλέπουμε το κλειστό πια καφενείο του Ταμπάκη Στάθη, στον κεντρικό δρόμο του χωριού. Το καφενείο λειτούργησε μέχρι πριν από 10 χρόνια. Πιο πριν υπήρχε και ένα άλλο καφενείο το οποίο διατηρούσε ο Λάμπρος Πούλιος.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε το δημοτικό σχολείο Στράτσιανης, το οποίο πρέπει να κτίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930.
Σε μια άλλη φωτογραφία βλέπουμε τη σιδερένια γέφυρα του Σαρανταπόρου, που επιτρέπει την επικοινωνία των κατοίκων του χωριού με τον υπόλοιπο κόσμο.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τον καθηγητή μαθηματικών Παναγιώτη Κωσταρέλη, ο οποίος μου έδωσε πολύτιμες πληροφορίες και μαρτυρίες τις οποίες θα δούμε σε επόμενο μάθημα.
Ευχαριστώ πολύ όλους τους Στρατσιανίτες που μου άνοιξαν την ψυχή τους και μου έδωσαν πολλές πληροφορίες, οι οποίες θα συμβάλλουν στην ιστορική αυτογνωσία των Φαναριωτών.
14 Απρίλη 2026
Ντούσας Δημήτρης, δάσκαλος φιλοσοφίας
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
