7ο: Η στωική επιστήμη των ορισμών και η υλιστική διαλεκτική
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το μεγάλο αφιέρωμα στη στωική Λογική και Φιλοσοφία. Σήμερα θα αναφερθώ στην ορική επιστήμη των στωικών λογικών και φιλοσόφων, ενώ θα της ασκήσω κριτική από τις θέσεις της υλιστικής διαλεκτικής.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, για τους στωικούς φιλοσόφους το ορικό τμήμα της Λογικής φιλοσοφίας, δηλαδή το μέρος το οποίο ασχολείται με τη διατύπωση των ορισμών, το παραδέχονται και το χρησιμοποιούν ως μέσο για την αναγνώριση και την ανεύρεση της αλήθειας. Κι αυτό γιατί τα πράγματα του αντικειμενικού κόσμου μπορούν να συλληφθούν και να κατανοηθούν μέσα από τις έννοιες. Γράφει ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του Βίοι φιλοσόφων:
“Και το ορικόν δε ομοίως προς επίγνωσιν της αλήθειας • διά γαρ των εννοιών τα πράγματα λαμβάνεται”. [=Το ίδιο και την επιστήμη των ορισμών τη χρησιμοποιούν για την ανεύρεση της αλήθειας, διότι τα πράγματα μπορούν να κατανοηθούν με τις έννοιες].
Λίγο πιο πάνω γράφει πως δεν είναι όλοι οι στωικοί φιλόσοφοι που θεωρούν την ορική επιστήμη, δηλαδή την επιστήμη των ορισμών, ως τμήμα του λογικού τους συστήματος, ενώ είναι και κάποιοι που την αποκόβουν από τη Λογική τους φιλοσοφία.
Όπως θα δούμε παρακάτω, οι στωικοί φιλόσοφοι όχι μόνο έδωσαν σημασία στην ορική επιστήμη αλλά και την ανέπτυξαν πιο πέρα από τον Αριστοτέλη και πιο βαθιά.
2. Διαπιστώνουμε πως για τους στωικούς φιλοσόφους η ορική επιστήμη, ή η επιστήμη των ορισμών, είναι κλάδος της στωικής Λογικής, που ασχολείται με τους ορισμούς των εννοιών, με στόχο την ανεύρεση της αλήθειας. Η ορική επιστήμη της Λογικής είναι αυτή που θέτει τους κανόνες για τη διατύπωση των ορισμών, των “όρων”, ώστε να προσδιορίζεται με ακρίβεια και με σαφήνεια το περιεχόμενο κάθε έννοιας και συνακόλουθα και η κατανόηση της ουσίας των πραγμάτων του κόσμου. Η ορική επιστήμη θεωρείται απαραίτητη για τους στωικούς φιλοσόφους γιατί επιτρέπει στους ανθρώπους να διακρίνουν τις έννοιες και να αποφεύγουν τη σύγχυση, θέτοντας έτσι τα θεμέλια για την ορθή νόηση και επικοινωνία αναμεταξύ τους.
3. Την ορική επιστήμη, δηλαδή τον προσδιορισμό των όρων, αυτός που μάλλον την καλλιέργησε πρώτος ήταν ο Σωκράτης, γιατί αυτός ήταν που ρωτούσε “τι είναι;” στους όρους των ηθικών εννοιών, όπως παραδείγματος χάρη “τι είναι δίκαιο;”. Αργότερα ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης συστηματοποίησαν τη μέθοδο εξεύρεσης των ορισμών. Ο Αριστοτέλης ανέπτυξε το κεφάλαιο των ορισμών στο Όργανον και ιδιαίτερα στα Τοπικά. Στα έργα της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη βρίσκουμε συχνά ορισμούς λέξεων…
Οι στωικοί φιλόσοφοι δεν θεωρούνται οι επινοητές ή οι εισηγητές της ορικής επιστήμης, αλλά όπως είδαμε τη χρησιμοποίησαν για τους ορισμούς τους ως εργαλείο για να κατανοήσουν την ουσία των πραγμάτων του κόσμου και για να αποφύγουν τη σύγχυση.
4. Ο κλασικός ορισμός τού “ορισμού” δίνεται από τον Αριστοτέλη στο έργο του Τοπικά. Γράφει ο Αριστοτέλης:
“Ορισμός εστί λόγος ο το τι ην είναι σημαίνων”. Αυτό σημαίνει πως:
* Ο ορισμός είναι “λόγος”, πρόταση, ένας λογικός συνδυασμός λέξεων, ο οποίος αναλύει τη συγκεκριμένη κάθε φορά έννοια.
* Το “τι ην είναι” σημαίνει την ουσία του πράγματος, δηλαδή το τι ακριβώς είναι αυτό. Με άλλα λόγια, τι είναι αυτό που κάνει το πράγμα να είναι αυτό που είναι και όχι κάτι άλλο. Ο Αριστοτέλης αναζητά τα μόνιμα και αμετάβλητα γνωρίσματα ή χαρακτηριστικά που κάνουν το πράγμα να είναι αυτό που είναι.
* Το “σημαίνων” είναι η αισθητή, η υλική φωνή στον προφορικό λόγο ή τα υλικά σημάδια στον γραπτό λόγο. Ο “λόγος” είναι το σημαίνον, ο οποίος υπηρετεί τον σκοπό να αποκαλύψει το νόημα, το περιεχόμενο, το σημαινόμενο.
Στα Αναλυτικά ύστερα, ο Αριστοτέλης δίνει και έναν δεύτερο ορισμό τού “ορισμού”:
“Ορισμός ουσίας τινός γνωρισμός”. Ο ορισμός είναι η γνώση της ουσίας του πράγματος.
Η μέθοδος που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης για τη διατύπωση ενός ορισμού είναι το προσεχές γένος και η ειδοποιός διαφορά. Έτσι, ο ορισμός του “ανθρώπου” για τον Αριστοτέλη είναι ο ακόλουθος:
“Ο άνθρωπος είναι ζώο λογικόν και πολιτικόν”. Το “ζώο” είναι το προσεχές γένος, δηλαδή η μεγαλύτερη ομάδα στην οποία ανήκει ο άνθρωπος και το “λογικόν και πολιτικόν” είναι η ειδοποιός διαφορά από τα άλλα ζώα.
5. Οι κλασικοί ορισμοί του “ορισμού” των στωικών διασώζονται στο έργο του Διογένη Λαέρτιου Βίοι φιλοσόφων.
Γράφει ο Διογένης Λαέρτιος:
“Όρος δε έστιν λόγος κατ’ανάλυσιν απαρτιζόντως εκφερόμενος”. Ο ορισμός είναι ο λόγος, η φράση, ο οποίος αφού αναλυθεί εκφέρεται με πλήρως απαρτησμένη έννοια, δηλαδή με πλήρες το περιεχόμενο του πράγματος.
Ο Διογένης Λαέρτιος παραθέτει κι έναν δεύτερο ορισμό: “Όρος δε έστιν λόγος ιδίου απόδοσις”. Ορισμός είναι η απόδοση του ίδιου του εαυτού του. Ή με άλλη μετάφραση: Ορισμός είναι ο λόγος που αποδίδει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Ουσιαστικά πρόκειται για την ειδοποιό διαφορά του Αριστοτέλη. Με ακόμα μία μετάφραση: Ο ορισμός είναι μια φράση η οποία αποτελεί την απόδοση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών που κάνουν κάτι να είναι αυτό που είναι και τίποτα άλλο. Με άλλα λόγια, ο ορισμός δεν ονομάζει απλώς κάτι, αλλά εξηγεί την ουσία του αναλύοντάς το στα συστατικά του μέρη.
6. Όπως βλέπουμε οι στωικοί φιλόσοφοι υιοθέτησαν και χρησιμοποίησαν τον αριστοτελικό ορισμό τού “ορισμού”, αλλά έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση στην υλική πλευρά της γλώσσας, στα σημαίνοντα, καθώς και στην ηθική εφαρμογή των ορισμών. Επίσης οι στωικοί συνέδεσαν τη Λογική τους και τους ορισμούς τους με τη Φυσική και τον παγκόσμιο λόγο ή νόμο.
Για τους στωικούς αν δεν μπορείς να ορίσεις κάποιο πράγμα σωστά, με ακρίβεια και με σαφήνεια, δεν μπορείς και να κρίνεις σωστά. Έτσι θα οδηγηθείς σε λάθος κρίσεις, στα πάθη και στη δυστυχία.
7. Για να αποφύγουν τα λογικά λάθη, οι στωικοί τηρούσαν μια σειρά από κανόνες για τη διατύπωση των ορισμών. Τους κανόνες αυτούς τους δανείστηκαν από την Ακαδημία και από την Περιπατητική σχολή, αλλά τους συστηματοποίησαν, τους εξέλιξαν, τους εμβάθυναν, τους έκαναν πιο αυστηρούς και έτσι τους διαφοροποίησαν.
Ας δούμε μερικούς από τους κανόνες που τηρούσαν για τη διατύπωση των ορισμών των λέξεων ή των εννοιών:
α. Ο κανόνας ή η αρχή της ιδιότητας (το ίδιον). Σύμφωνα με αυτόν τον κανόνα ο ορισμός ενός πράγματος δεν περιγράφει μόνο το αντικείμενο αλλά και αποδίδει το ιδιαίτερο, το μοναδικό χαρακτηριστικό του που το διακρίνει, το ξεχωρίζει από τα άλλα αντικείμενα. Στον κανόνα αυτόν έδωσαν τεράστια έμφαση.
Στον ορισμό, για παράδειγμα, του “ανθρώπου”, οι στωικοί λένε:
“Ο άνθρωπος είναι ζώο λογικόν, θνητό, με νου και δεκτικό επιστήμης”.
Βλέπουμε πως σε σχέση με τον ορισμό τού Αριστοτέλη, οι στωικοί προσθέτουν:
* Το “θνητόν”, για να ξεχωρίσουν τους ανθρώπους από τους θεούς, καθώς και αυτοί θεωρούνταν επίσης λογικά όντα, αλλά ήταν αθάνατοι.
* Το “με νου και δεκτικό επιστήμης”, για να δείξουν πως μόνο ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να φτάσει και να κατακτήσει την επιστήμη, δηλαδή τη στωική σοφία.
Διαπιστώνουμε πως για τους στωικούς φιλοσόφους ο ορισμός είναι το εργαλείο που αποκαλύπτει την αιώνια και αμετάβλητη ουσία και φύση του πράγματος. Αν λοιπόν ορίσεις κάτι “σωστά”, τότε ο ορισμός αυτός θα ισχύει για πάντα, σε κάθε εποχή και σε κάθε άνθρωπο. Η ουσία τού πράγματος παραμένει σταθερή, στατική, αμετάβλητη.
Η στωική ορική επιστήμη βάζει όρια, ταμπέλες, με απόλυτη, όπως πιστεύει, ακρίβεια και σαφήνεια…Ο κανόνας αυτός υπακούει στην αρχή της Ταυτότητας, το Α=Α.
Ο Χέγκελ όμως θα μας πει στο έργο του Επιστήμη της Λογικής, πως δεν υπάρχει μόνο ένας ορισμός για το κάθε πράγμα, αλλά πως για ένα πράγμα μπορεί να υπάρξουν πολλοί ορισμοί και αυτό γιατί τα πράγματα έχουν πολλές πλευρές! Για αυτό και η Φιλοσοφία δεν πρέπει να περιορίζεται στη διατύπωση ορισμών αλλά στην έρευνα…
Ο Καρλ Μαρξ, δίνοντας τον ορισμό τού ανθρώπου, γράφει:
“Η ουσία του ανθρώπου είναι το σύνολο των κοινωνικών του σχέσεων”. Έτσι για τον Μαρξ ο άνθρωπος δεν έχει καμία σταθερή ουσία, καμία αιώνια και αμετάβλητη ουσία και φύση. Ο άνθρωπος είναι ιστορικό και κοινωνικό ζώο, με ουσία του το δυναμικό σύνολο των κοινωνικών του σχέσεων. Με αυτόν τον τρόπο ο ορισμός τού ανθρώπου παραμένει ανοιχτός. Ο άνθρωπος της φεουδαρχικής κοινωνίας έχει άλλη ουσία από τον άνθρωπο της δουλοκτητικης κοινωνίας και από τον άνθρωπο της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας.
Με άλλα λόγια: Ο διαλεκτικός υλιστής , όπως ο Καρλ Μαρξ, ο Φρίντριχ Ένγκελς, ο Λένιν και ο Λεόν Τρότσκι, προσεγγίζουν την ορική επιστήμη με τελείως διαφορετικό τρόπο, με τελείως διαφορετικές αρχές, καθώς αντιμετωπίζουν τους ορισμούς ως κάτι ρευστό, κινούμενο, προσωρινό. Για αυτό και επιδιώκουν να αποτυπωθεί στον ορισμό ενός πράγματος ή μιας έννοιας, η διαδικασία της εξέλιξης και οι εσωτερικές αντιφάσεις που το αυτοκινούν. Ο ορισμός τους περιλαμβάνει τις προϋποθέσεις εμφάνισης του πράγματος, τη γέννησή του, την ανάπτυξή του, την παρακμή του, την εξαφάνιση του. Και όλα αυτά γιατί δεν υπάρχει μια αιώνια και αμετάβλητη ουσία αλλά μια διαρκής και ιστορική αλλαγή.
Ο Αριστοτέλης και οι στωικοί φιλόσοφοι και λογικοί δεν μπορούν να καταλάβουν πως ο ορισμός είναι μια στιγμιαία φωτογράφιση μιας ιστορικής διαδικασίας που βρίσκεται σε διαρκή κίνηση, εξέλιξη και αλλαγή.
Με άλλα λόγια: Η αριστοτελική και η στωική ορική επιστήμη αναζητά την απάντηση στο ερώτημα “τι είναι;”, ενώ η υλιστική διαλεκτική επιστήμη αναζητά απάντηση στο ερώτημα: “πώς έγινε και προς τα πού πηγαίνει;” Οι στωικοί φιλόσοφοι αναζητούν τη σταθερότητα και οι διαλεκτικοί μαρξιστές αναζητούν την κίνηση, την αλλαγή, το πέρασμα…
β. Ο κανόνας της σαφήνειας και της συντομίας. Σύμφωνα με αυτόν, τον δεύτερο κανόνα, ο στόχος κατά τη διατύπωση τού ορισμού μιας έννοιας ή λέξης, θα πρέπει να είναι η μέγιστη κατάληψη, δηλαδή η μεγαλύτερη και καθαρότερη σύλληψη της έννοιας τού πράγματος, η καθαρότερη και συντομότερη σύλληψη και διατύπωση της ουσίας, δηλαδή των ουσιωδών γνωρισμάτων ή χαρακτηριστικών του πράγματος ή της εννοίας του.
Για τους στωικούς ο επιστημονικός ορισμός είναι ο ορισμός ο οποίος αποδίδει πλήρως και με ακρίβεια την ουσία των πραγμάτων. Η γνώση αυτή πρέπει να είναι ακλόνητη. Είδαμε όμως πως ακλόνητη, αμετάβλητη δεν παραμένει η ουσία κανενός πράγματος ούτε το ίδιο το πράγμα…
Για το πώς εφάρμοζαν οι στωικοί τούς ορισμούς στην καθημερινή τους ζωή, στην ηθική συμπεριφορά τους, θα το εξετάσω σε επόμενο μάθημα.
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
