119ο:Το κομπελιώτικο ντάμι, η αρχιτεκτονική του και οι λειτουργίες του
(3ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα για το προάστιο του Φαναρίου: Τον οικισμό του Κομπέλου.
Σήμερα θα αναφερθώ στο κτίριο που εμείς οι Φαναριώτες αποκαλούμε ντάμι. Δεν θα δώσω σήμερα τον ορισμό τού νταμιού, αλλά θα περιγράψω έναν κλασικό, παραδοσιακό τύπο νταμιού του Κομπέλου Φαναρίου.
1. Οι φωτογραφίες που βλέπετε παρακάτω είναι από ένα παλιό ντάμι το οποίο σώζεται σε άθλια και ετοιμόρροπη κατάσταση. Είναι το ντάμι του Αναστάσιου Κουλοσούσα, του πατέρα της Περσεφόνης Κωτίνα και του παλαίμαχου ποδοσφαιριστή Γιώργου Κουλοσούσα, ιδιοκτήτη του κτιρίου όπου στεγαζόταν το δημοτικό σχολείο του Κομπέλου. Το ντάμι βρίσκεται λίγο πιο κάτω από τη βρύση του Κομπέλου, στο αριστερό χέρι καθώς κατεβαίνουμε. Σήμερα το ντάμι αυτό δεν κατοικείται. Όπως μού είπε η κυρία Περσεφόνη πρόκειται για το πιο παλιό ντάμι του Κομπέλου. Οι άλλοι είτε τα διόρθωσαν, τα ανακαίνισαν, είτε τα γκρέμισαν και φτιάξαν καινούρια.
Άρα το ντάμι αυτό διατηρεί όλη την αρχιτεκτονική και την αισθητική τού κλασικού, του παραδοσιακού κομπελιώτικου νταμιού. Όπως θα δούμε στη σειρά των μαθημάτων που θα επακολουθήσουν για το κομπελιώτικο ντάμι, το ντάμι του Κομπέλου έχει μια διαφορετική αρχιτεκτονική, αισθητική και λειτουργία από τα άλλα ντάμια άλλων χωριών, όπως λόγω χάρη της Γελάνθης.
2. Όπως μου είπε η κ. Περσεφόνη, 75 χρόνων σήμερα, δεν ξέρει πότε χτίστηκε το ντάμι που βλέπουμε στις φωτογραφίες. Αυτός που το έκτισε ήταν ο προπάππος της, δηλαδή ο παππούς της μάνας της. Η μάνα της γεννήθηκε το 1923 και πέθανε το 2009. Έτσι βρήκε το ντάμι η μάνα της. Το πιο πιθανό είναι να κτίστηκε αμέσως μετά την απελευθέρωση του Φαναρίου Ιθώμης από τους Τούρκους, δηλαδή μετά το 1881. Δεν αποκλείεται όμως να είναι κτισμένο επί τουρκοκρατίας – αν όντως είναι ο προπάππος της ο δημιουργός του…
3.Το ντάμι είναι διώροφο. Ο βόρειος τοίχος, δηλαδή ο τοίχος προς το Φανάρι, προς τη Βρύση, είναι με πέτρα κτισμένος και δεν έχει κανένα παράθυρο ούτε στο κατώι ούτε στο ανώι- παρόλο που το ανώι ήταν η κατοικία της οικογένειας. Οι άλλοι τρεις τοίχοι είναι πιο κάτω από τη μέση με πέτρες κι από εκεί και πάνω είναι κτισμένοι με πλιθιά κι εμφανείς ξυλοδεσιές. Τα πλιθιά είναι το δομικό υλικό αποτελούμενο από άμμο, άργιλο, νερό και άχυρο. Το μίγμα αυτό στερεοποιούνταν με τη βοήθεια του ήλιου σε καλούπια σε σχήμα μακρόστενου ορθογωνίου παραλληλεπιπέδου. Η περιοχή είχε άφθονη πρώτη ύλη για την παραγωγή του.Το κόστος παραγωγής του ήταν χαμηλό, γιατί δεν ψήνονταν, και δεν χρειαζόταν συνδετικό υλικό για το χτίσιμο των τοίχων, δηλαδή κονίαμα όπως τα πέτρινα σπίτια του χωριού μας. Εσωτερικά οι ωμόπλινθοι αυτοί δημιουργούσαν βιώσιμες συνθήκες θερμοκρασίας και ψύξης, δηλαδή δροσερό καλοκαίρι και ζεστό χειμώνα. Είναι ανθεκτικοί στην υγρασία και προστάτευαν από την ηχορύπανση. Ήταν όμως ευάλωτοι στη διάβρωση από τις καιρικές συνθήκες, όπως τη βροχή, για αυτό κι ο βόρειος τοίχος ήταν φτιαγμένος από πέτρα από τα θεμέλια έως και πάνω.
4. Στο εσωτερικό του νταμιού μπαίνεις από την ξύλινη πόρτα της εισόδου. Η πόρτα εισόδου είναι με δύο φύλα παλιού τύπου χωρίς παραθυράκια ή φεγγίτη. Η πόρτα ασφαλίζει από μέσα με δύο σιδερένια μάνταλα με αγκίστρι. Ο εσωτερικός χώρος του κατωγιού δεν έχει παράθυρα. Έχει μόνο πουλίτσες, δηλαδή εσωτερικές εσοχές. Το κατώι έχει ένα παχνί προς τα νοτιοδυτικά, όπου βάζανε τροφή για τα ζώα. Το κατώι ήταν ο στάβλος για τα ζώα της οικογένειας. Το δάπεδο του κατωγιού είναι πλακόστρωτο, με μεγάλες πλάκες. Καλντερίμι ήταν.
Μια εσωτερική ξύλινη σκάλα αριστερά της πόρτας εισόδου και πάνω απ’ το παχνί οδηγεί στον πάνω όροφο, στο ανώι. Το ανώι είναι ένας ενιαίος χώρος, ένα δωμάτιο. Υπάρχουν παράθυρα και εσωτερικές εσοχές στους τοίχους. Στη μέση του τοίχου που βρίσκεται στα βορειοανατολικά του νταμιού υπάρχει ένα τζάκι. Το τζάκι ήταν στο πάτωμα τού πάνω ορόφου, καθώς υπάρχει υποστήριξη από κάτω. Το πάτωμα είναι από σανίδια. Μια ξύλινη πόρτα οδηγεί στο ξύλινο μπαλκόνι του ανωγιού, πάνω από την κεντρική είσοδο τού νταμιού. Η κεντρική είσοδος του νταμιού και του μπαλκονιού έχουν νοτιοανατολικό προσανατολισμό.
5. Όλα τα μέλη της οικογένειας κοιμόντουσαν στο ανώι, στον ίδιο χώρο, χωρίς ξεχωριστό δωμάτιο οι γονείς από τα παιδιά. Τα τρία παιδιά κοιμόντουσαν μαζί σε ένα στρώμα με άχυρα σε λινάτσα. Όταν μεγάλωσαν κοιμόντουσαν μαζί τα δυο κορίτσια και ο αδελφός μαζί με τους γονείς του. Όταν μεγάλωσε κι αυτός ξεχώρισε. Οι γονείς κοιμόντουσαν από τη μια πλευρά του τζακιού και τα παιδιά από την άλλη πλευρά.
Αργότερα έφτιαξαν κρεβάτια.
Γύρω στα 1960 έφτιαξαν στάβλο έξω από το ντάμι. Το κατώι τώρα έγινε καθιστικό, με ράφια για τα κατσαρολικά και ξύλινη πιατοθήκη. Φτιάξανε και ξύλινη μικρή ντουλάπα στο κατώι.
Το ντάμι ήταν τώρα ασβεστωμένο πάνω και κάτω. Η κουζίνα ήταν έξω από το ντάμι. Η κουζίνα δεν είχε πόρτα. Είχε μια πυροστιά με τούβλα για τη γάστρα και μια για την κατσαρόλα.
Τα σπίτια τότε ήταν ανοιχτά. Οι άνθρωποι δεν φοβόντουσαν…
Η κυρία Περσεφόνη έμεινε εκεί ως τα 18 της χρόνια που παντρεύτηκε.
[Ευχαριστώ πολύ την κ. Περσεφόνη από τα βάθη της καρδιάς μου, γιατί μου άνοιξε την ψυχή της και το σπίτι της].
6. Η σκεπή του νταμιού. Όπως θα μου αφηγηθεί ο Νίκος Κουλοσούσας, η σκεπή του νταμιού αρχικά ήταν κατασκευασμένη με πρόχειρα ξύλα, όπως λεύκας, σκαμνιάς και φτελιά. Αυτά δεν ήταν ευθύγραμμα, αλλά στραβά. Από πάνω αρχικά έβαζαν ως σκέπαστρο σκλίδα, ένα φυτό που το έπαιρναν από τα ποτάμια. Αργότερα πάνω στα ξύλα της σκεπής έβαζαν βρίζα. Τη βρίζα την καλλιεργούσαν, γιατί καθώς ήταν φυτό ψηλό και λεπτό δεν άφηνε να μπει το νερό μέσα στο ντάμι. Η σκλίδα έβγαζε το νερό έξω. Όμως ούτε η σκλίδα ήταν το απόλυτο στεγανό, καθώς έβαζε νερό μέσα στο ντάμι. Έτσι έπεφτε νερό μέσα και μαζί και σφήκες που είχαν φτιάξει τις φωλιές τους στις σκλίδες και τσιμπούσαν τους ανθρώπους.
Κεραμίδια τότε δεν υπήρχαν. Αρχικά τα πρώτα κεραμίδια τα έφτιαξε με το χέρι ο Αλέκος Χατζηγούλας. Το κεραμίδι ήρθε το 1958, όταν ο Θωμάς με τον αδερφό του τον Σωτήρη Φασιανό έφτιαξαν το κεραμοποιείο στον Κόμπελο. Έτσι καταργήσαμε τις σκλίδες και τις αντικαταστήσαμε με τα κεραμίδια. Αλλά λόγω των στραβών ξύλων της σκεπής ακόμη και με τα κεραμίδια έμπαινε νερό και χιόνι μέσα.
[Ευχαριστώ πολύ τον Νίκο Κουλοσούσα για τις πληροφορίες που μου έδωσε και για την ευκαιρία να τραβήξω φωτογραφίες τις οποίες θα δούμε σε επόμενο μάθημα].
Αύριο η συνέχεια
7. Στις φωτογραφίες βλέπουμε το πιο παλιό ντάμι του Κομπέλου, του προαστίου του Φαναρίου Ιθώμης τής οικογένειας του Αναστασίου Κουλοσούσα, πατέρα της Περσεφόνης και του Γιώργου. Το πατρικό σπίτι της Περσεφόνης δεν είναι στη φωτογραφία με βρίζα ή με σκλίδες αλλά με κεραμίδια. Το νταβάνι έχει φουσκώσει και είναι έτοιμο να πέσει. Με κομμένη την ανάσα μπήκα μέσα και ειδικά στο ανώι. Έπρεπε όμως να τραβήξω αυτές τις αποκαλυπτικές φωτογραφίες αυτού του νταμιού, που κρύβει ολόκληρη ιστορία μέσα του…
Το ντάμι αυτό, όπως και κάποια ακόμα, που είναι κτισμένα με βάση τον κλασικό, τον παραδοσιακό τύπο, που είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής του Κομπέλου Φαναρίου πρέπει να ανακαινιστούν, να συντηρηθούν και να γίνουν επισκέψημα σε σχολεία ως μνημεία αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Το κομπελιώτικο ντάμι έχει τη δική του μακρόχρονη ιστορία και αξία, η οποία πρέπει να διατηρηθεί και να γνωστεί από τις νεότερες γενιές.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
