114ο: Τα κτήρια αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στο Φανάρι Ιθώμης και η προστασία τους
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα αρχιτεκτονικής και ιστορίας των κτηρίων του ιστορικού χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Σήμερα θα αναφερθώ στα “ακίνητα αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του” και ιδιαίτερα στην ανάγκη προστασίας τους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά.
1. Γνωρίσαμε ως εδώ πως το 51% των σπιτιών του χωριού μας είναι κτισμένα πριν από το 1881, χρονιά που η Θεσσαλία απελευθερώθηκε από τους Τούρκους. Ωστόσο και για μερικές ακόμα δεκαετίες συνεχίστηκε η κατασκευή σπιτιών με βάση την υπάρχουσα, κλασική αρχιτεκτονική. Γνωρίσαμε επίσης πως πάνω από το 80% των σημερινών κτηρίων του χωριού μας είναι κλασικής κατασκευής, δηλαδή είναι παραδοσιακά. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει η επιστημονική κοινότητα, όπως είναι οι δύο ομάδες φοιτητών του ΕΜΠ του τμήματος Πολεοδομίας και της Σχολής των Αρχιτεκτόνων και των καθηγητών που τις επόπτευαν. Το χωριό μας εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται ως παραδοσιακό χωριό.
Σύμφωνα με το υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο, το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, “προσδιορίζεται ως αξιόλογος, ημιορεινός και και ως προς την οικονομική του φυσιογνωμία έχει κατά κύριο λόγο κτηνοτροφικό χαρακτήρα”.
Έτσι, στο ΦΕΚ 735/Δ/1986, προσδιορίζονται και οι όροι προστασίας και δόμησης των ακινήτων αρχιτεκτονικής κληρονομιάς που βρίσκονται εντός του οικισμού του χωριού μας.
2. Ποια είναι τα “ακίνητα αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του Φαναρίου Ιθώμης”;
Σύμφωνα με το παραπάνω Διάταγμα, το οποίο είναι δημοσιευμένο στην εφημερίδα της κυβέρνησης, ως “ακίνητο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του χωριού μας” χαρακτηρίζεται “κάθε ακίνητο στο οποίο υπάρχει παλαιό κτίριο ή συγκρότημα κτιρίων παραδοσιακού χαρακτήρα, το οποίο αντιπροσωπεύει το βασικό οικιστικό πρότυπο της τοπικής κατοικίας”.
Βλέπουμε πως ο νομοθέτης αναγνωρίζει πως στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, υπάρχουν σπίτια με παραδοσιακό χαρακτήρα, παλιά σπίτια, τα οποία ανήκουν ή εντάσσονται στο βασικό πρότυπο παραδοσιακής κατοικίας. Ποιο είναι όμως αυτό το βασικό οικιστικό πρότυπο, για να χαρακτηριστεί ένα σπίτι ως “ακίνητο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς”;
3. Το βασικό οικιστικό πρότυπο του Φαναρίου Ιθώμης είναι το ιδιαίτερο τοπικό αρχιτεκτονικό πρότυπο του χωριού μας. Το βασικό οικιστικό πρότυπο του χωριού μας
“αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της τοπικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και θεωρείται “ακίνητο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς””.
4. Ποια είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τού βασικού οικιστικού προτύπου του Φαναρίου Ιθώμης;
Σύμφωνα με το υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο για το χωριό μας, “ως βασικό οικιστικό πρότυπο νοείται σύνολο κτισμάτων, αποτελούμενο κατά κανόνα, από διώροφα, εμφανή λιθόκτιστα κτίρια κατοικίας με απλή ορθογωνική κάτοψη με αναλογία 1/2 ή με τετράγωνη κάτοψη. Παρόλη τη διαφοροποίηση στη διάταξη των κατόψεων ως προς τις εδαφικές κλίσεις, η κύρια όψη διατηρείται στη μακριά πλευρά τής ορθογωνικής κάτοψης (πλατυμέτωπα), με ανοίγματα συμμετρικά διατεταγμένα ως προς τον άξονα που τονίζεται στη μέση του κτίσματος, όπου είναι και η είσοδος του ισογείου”.
Βλέπουμε πως στον χαρακτηρισμό ως
“ακίνητο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς” υπάγεται όχι μόνο η κατοικία, δηλαδή το σπίτι, αλλά και τα υπόλοιπα κτίρια που ανήκουν στο ακίνητο, καθώς και η μάντρα…
Και το Διάταγμα 735/Δ/1986, αναφερόμενο στη στέγη τού ακινήτου αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, συνεχίζει:
Στο βασικό οικιστικό πρότυπο του Φαναρίου Ιθώμης “η στέγαση των κτιρίων γίνεται συνήθως με τετράρριχτη στέγη, ενώ πολύ χαρακτηριστικός είναι και ο ξύλινος εξώστης, που προβάλλει συνήθως τής κύριας όψης των διώροφων πλατυμέτωπων κτισμάτων. Ο ξύλινος εξώστης απαντάται συνήθως στεγασμένος με δίρριχτη ή μονόρριχτη στέγαση ως προέκταση της στέγης.
Σε κάποιες περιπτώσεις το βασικό οικιστικό πρότυπο απαντάται και σε τριώροφα κτίρια με δύο κεντρικούς εξώστες τον έναν κάτω από τον άλλον”.
Αυτά είναι λοιπόν τα χαρακτηριστικά τού βασικού οικιστικού προτύπου για το χωριό μας, όπως έχουν οριστεί από το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής: Πετρόκτιστο σπίτι, κατά κανόνα διώροφο ή τριώροφο κτίριο, με τετράρριχτη ή δίρριχτη στέγη, ξύλινο εξώστη, ορθογώνια ή τετράγωνη κάτοψη και λοιπά. Αν ένα ακίνητο πληρεί τους όρους αυτούς, τότε ανήκει στην κατηγορία των
“ακινήτων αρχιτεκτονικής κληρονομιάς”.
Τέτοια σπίτια τοπικής, φαναριώτικης αρχιτεκτονικής, είναι τα σπίτια:
* Του Μπολορίζου
* Του Παπαφώτη
* Του Μιγκέζη…
Η ομάδα των φοιτητών του τμήματος Πολεοδομίας του ΕΜΠ στην εργασία τους για το Φανάρι Ιθώμης, το 1979, τόνιζαν για την ανάγκη προστασίας 142 κατοικιών που έχουν αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Πιο συγκεκριμένα τόνιζαν για την ανάγκη αναστήλωσης 17 κατοικιών και για τη διατήρηση άλλων 125 κατοικιών αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος.
Τα κτίσματα αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος είναι συνήθως παλιά σπίτια, της περιόδου πριν κι αμέσως μετά το 1881 καθώς και κτήρια μεταγενέστερα, τα περισσότερα της περιόδου 1913 έως 1930. Εδώ ανήκει και το πετρόχτιστο δημοτικό σχολείο του χωριού μας.
5. Τι άλλο περιλαμβάνεται στο βασικό οικιστικό πρότυπο του χωριού μας;
Σύμφωνα με την υφιστάμενη νομοθεσία, στο βασικό οικιστικό πρότυπο του Φαναρίου Ιθώμης περιλαμβάνονται όχι μόνο η κατοικία ή και τα υπόλοιπα κτίρια τού ακινήτου, αλλά και τα παραρτήματα αυτών, οι μαντρότοιχοι, τα υπάρχοντα ερείπια, τα λειτουργικά στοιχεία καθώς και τα στοιχεία εξοπλισμού που βρίσκονται στο εσωτερικό και το εξωτερικό των κτιρίων του…
Γράφει σχετικά το ΦΕΚ 735/Δ/1986:
“Το ανωτέρω βασικό οικιστικό πρότυπο, που περιλαμβάνει ιδίως κτίρια, παραρτήματα, μάντρες, λειτουργικά στοιχεία και στοιχεία εξοπλισμού εσωτερικά και εξωτερικά των κτιρίων, με όποιες παραλλαγές απαντάται, θεωρείται αντιπροσωπευτικό δείγμα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και πολεοδομικής φυσιογνωμίας τού οικισμού και προστατεύεται στο σύνολό του. Η αναγνώριση τού τοπικού βασικού οικιστικού προτύπου όπως έχει διαμορφωθεί έως σήμερα και η ανάδειξη των αρχιτεκτονικών εκφάνσεων κάθε περιοχής καθώς και η αναγνώριση του αυθεντικού προτύπου και η διάκρισή του από τυχόν μεταγενέστερες επεμβάσεις κι αλλοιώσεις διενεργείται από το αρμόδιο Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής (Σ. Α.). Το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής αποφαίνεται αιτιολογημένα, αφού λάβει υπόψη τη σχετική τεχνική έκθεση τού ενδιαφερομένου και τα προσκομιζόμενα στοιχεία τεκμηρίωσης, όπως φωτογραφίες, σχέδια και άλλα συναφή αποδεικτικά στοιχεία”.
6. Με βάση τα παραπάνω και σύμφωνα με το υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο:
* “Απαγορεύεται η καταστροφή ή η αλλοίωση των ανωτέρω παραδοσιακών κτιρίων- οικιστικών προτύπων ή τμημάτων τους, καθώς και επιμέρους στοιχείων τους, όπως αρχιτεκτονικά ή στατικά ή λειτουργικά ή στοιχεία εξοπλισμού (φούρνοι, καμινάδες, τζάκια, ερμάρια) με μη συμβατές επεμβάσεις και ιδίως με επισκευές, μετατροπές ή προσθήκες. Στα ακίνητα αρχιτεκτονικής κληρονομιάς απαγορεύεται οποιαδήποτε προσθήκη, καθ’ ύψος ή κατ’ επέκταση”.
* “Επιτρέπονται εργασίες και επεμβάσεις μόνο αν εκτελούνται σύμφωνα με τα παραδοσιακά πρότυπα, με σεβασμό στην αρχιτεκτονική φυσιογνωμία, την κατασκευαστική δομή και την τεχνική τού κτίσματος” . Όλα αυτά, φυσικά, επιτρέπονται ύστερα από γνωμάτευση και τη χορήγηση οικοδομικής άδειας από το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής, ή, αν χρειαστεί, και από το Κεντρικό Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής.
7. Οι πρώτες φωτογραφίες είναι από το βιβλίο- λεύκωμα τού Λάμπρου Σωτηρίου, “Φανάρι από το χθες στο σήμερα”, εκδόσεις Σαββάλας, 2010. Ο Λάμπρος Σωτηρίου δεν ήταν ο ιδιώτης φωτογράφος τού χωριού μας, που ζούσε από τη φωτογράφιση και την πώληση φωτογραφιών κατά παραγγελία, αλλά ήταν ο δημόσιος, ο συνειδητός και ο στοχευμένος “ερασιτέχνης” φωτογράφος, ο οποίος αποτύπωσε στις 600 και πάνω φωτογραφίες του ολόκληρη την ιστορική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή τού Φαναρίου Ιθώμης. Ανήκει στους άντρες τού χωριού μας που πρέπει να τιμηθεί δεόντως για την προσφορά του στην ιστορική αυτογνωσία μας μέσω των ιστορικών φωτογραφιών του.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε το Δημαρχείο Ιθώμης.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
