182ο: Η οικογένεια μαστόρων Χαχούλη: Από το Γραικικό των Τζουμέρκων στο Φανάρι των Αγράφων
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα για την ιστορική καταγωγή των οικογενειών μαστόρων της πέτρας, οι οποίες ήρθαν, εργάστηκαν κι εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης. Σήμερα ο μύθος της δήθεν καταγωγής όλων των μαστόρων της πέτρας από την Ήπειρο και αποκλειστικά από το χωριό Στράτσιανη Ιωαννίνων, που έχουν αποδεχτεί οι Φαναριώτες συγγραφείς και αρθρογράφοι, θα δεχτεί ένα ακόμα ισχυρό πλήγμα. Η επιστημονική αλήθεια είναι πάντα παράδοξη, σε σχέση με αυτό που νομίζουμε. Το σημερινό μάθημα αναφέρεται στην ιστορική προέλευση της οικογένειας των Χαχούληδων. Η Ιστορία του χωριού μας γράφεται μέσα από την ιστορία των ανθρώπων του και των οικογενειών του.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, στο βιβλίο του: Σκόρπια φύλλα, 1997, στη σελίδα 134, γράφει πως ο Χαχούλιας Δημήτριος του Γεωργίου ήρθε μαζί με άλλα 31 άτομα από το χωριό Στράτσιανη της Ηπείρου μετά από την Απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τους Τούρκους το 1881 και μέχρι το 1917.
Λίγες σελίδες παρακάτω και στο κεφάλαιο του βιβλίου του για τους χτιστάδες, τους μαστόρους της πέτρας, δεν κάνει καμία αναφορά στο επώνυμο Χαχούλης ή Χαχούλιας. Να θυμίσω πως ο Δημήτρης Χαντζιάρας, όπως ο ίδιος αναφέρει στη σελίδα 148, στηρίχτηκε κυρίως στη μαρτυρία του Βαγγέλη Πατσιώλη, για τη συμπλήρωση της λίστας με τα ονόματα των μαστόρων του Φαναρίου Ιθώμης.
Με άλλα λόγια, για τον Δημήτρη Χαντζιάρα, ο Χαχούλιας Δημήτριος του Γεωργίου κατάγεται από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων και δεν ασχολήθηκε ως κτίστης στο Φανάρι!
Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Αυτήν είναι η αντικειμενική αλήθεια;
Ας πάμε να δούμε για αυτόν τον σκοπό τα επίσημα βιβλία και αρχεία.
2. Στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης της Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων, το οποίο καλύπτει την περίοδο από το 1845 έως το 1933, δεν υπάρχει καμία αναφορά στο επώνυμο Χαχούλης ή Χαχούλιας Δημήτριος. Δεν υπάρχει καμία αναφορά στο επώνυμο Χαχούλης ή Χαχούλιας. Με άλλα λόγια, στην κοινότητα της Στράτσιανης Ιωαννίνων δεν υπήρξε ούτε υπάρχει άτομο ή οικογένεια με το επώνυμο Χαχούλιας ή Χαχούλης.
Το συμπέρασμα που βγαίνει είναι πως ο Δημήτρης Χαντζιάρας έχει πλανηθεί και έχει προκαλέσει πλάνη και στους αναγνώστες του.
Ο Λάμπρος Σωτηρίου, στο βιβλίο του “Φανάρι δήμου Ιθώμης Θεσσαλίας, από το χθες στο σήμερα”, εκδόσεις Σαββάλας, 2010, αποφεύγει να αναφέρει το επώνυμο Χαχούλιας ή Χαχούλης στη λίστα με τα ονόματα χτιστάδων που ήρθαν από τη Στράτσιανη της Ηπείρου. Δεν το αναφέρει καν.
Παρόλα αυτά στην ιστοσελίδα stratsiani.gr, και σε άρθρο του Θεοφάνη Βαρδάκη, το καλοκαίρι του 2012, ο οποίος αντιγράφει το κείμενο του Δημήτρη Χαντζιάρα, αναφέρεται το ονοματεπώνυμο Χαχούλιας Δημήτριος του Γεωργίου ως ενός από τους Στρατσιανίτες που ήρθαν κι εγκαταστάθηκαν στο Φανάρι.
Είναι φανερό πως και ο Στρατσιανίτης αρθρογράφος παραπλανήθηκε, καθώς στη Στράτσιανη της Κόνιτσας δεν υπάρχει το επώνυμο Χαχούλιας ή Χαχούλης…
3. Στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, το οποίο καλύπτει την περίοδο από το 1840 μέχρι το 1938, βρίσκουμε τα παρακάτω ονόματα, τα έτη γέννησης και τους τόπους γέννησης των αρρένων που μας ενδιαφέρουν:
* Χαχούλιας Δημήτριος, έτος γέννησης 1871, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Χαχούλης Κωνσταντίνος του Δημητρίου, έτος γέννησης 1900, τόπος γέννησης Φανάριον
* Χαχούλιας Ιωάννης του Δημητρίου, 1907, Φανάρι
* Χαχούλης Σωκράτης του Δημητρίου, 1909, Φανάρι
* Χαχούλης Γεώργιος του Δημητρίου, 1916, Φανάρι.
Διαπιστώνουμε πως το επώνυμο των μελών της ίδιας οικογένειας το βρίσκουμε με δύο μορφές: ως Χαχούλιας και ως Χαχούλης. Πρόκειται ασφαλώς για την ίδια οικογένεια. Άρα το λάθος οφείλεται στον ληξίαρχο, ο οποίος δεν φρόντισε να το γράψει σωστά από την αρχή.
Διαπιστώνουμε επίσης πως ο Χαχούλιας Δημήτριος γεννήθηκε το 1871 στο Φανάρι.
4. Ας πάμε τώρα να δούμε το Δημοτολόγιο της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, στις οικογένειες που μας ενδιαφέρουν. Από εκεί αντλούμε τα παρακάτω στοιχεία:
* Ο Χαχούλιας Δημήτριος του Γεωργίου και της Παρασκευής γεννήθηκε το έτος 1871, τόπος γέννησης Τζουμέρκα, μόνιμος κάτοικος Φαναρίου, γεωργός, απεβίωσε το 1967. Παντρεύτηκε τη Βασιλική, η οποία γεννήθηκε το 1870 στο χωριό Μαγουλίτσα και απεβίωσε το 1958. Έκανε μαζί της τα παιδιά:
– τη Μαρία, η οποία γεννήθηκε το 1903.
– τον Ιωάννη, ο οποίος γεννήθηκε το 1907 και απεβίωσε στις 6 Ιουνίου 1968. Ο Ιωάννης Χαχούλιας ήταν κτίστης και μαραγκός.
– τον Σωκράτη, ο οποίος γεννήθηκε το 1909.
– τον Γεώργιο, ο οποίος γεννήθηκε το 1916 και
– τη Σταυρούλα, η οποία γεννήθηκε το 1919.
Από το Δημοτολόγιο διαπιστώνουμε πως ο Χαχούλιας Δημήτριος του Γεωργίου γεννήθηκε το 1871, αλλά ως τόπος γέννησής του είναι δηλωμένος τα Τζουμέρκα! Όμως δεν υπάρχει χωριό με το όνομα “Τζουμέρκα”! Τα Τζουμέρκα ή Αθαμανικά Όρη είναι μια μεγάλη οροσειρά ανάμεσα στους νομούς Άρτας, Ιωαννίνων και Τρικάλων. Στην περιοχή αυτή υπάρχουν 47 παραδοσιακά χωριά, γνωστά ως Τζουμερκοχώρια.
Τα χωριά αυτά δεν έχουν καμία γεωγραφική σχέση με τα χωριά της επαρχίας της Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων. Η Στράτσιανη είναι στις νοτιοδυτικές πλαγιές της οροσειράς του Γράμμου, με θέα απέναντι το όρος Σμόλικας.
Τα χωριά όμως αυτά έχουν μία σχέση ουσιαστική αναμεταξύ τους: Και τα δύο φημίζονται για τους τεχνίτες τους και κυρίως τους μαστόρους της πέτρας!
Όπως θα μου πει ο Χαχούλης Δημήτρης, ο οποίος γεννήθηκε το 1957 και είναι εγγονός του Χαχούλια Δημητρίου (1871), ο παππούς του κατάγεται από ένα χωριό της Άρτας, το Γραικικό. Το χωριό αυτό ανήκει στον Δήμο Κεντρικών Τζουμέρκων, του νομού Άρτας. Στην πραγματικότητα η κοινότητα Γραικικού αποτελείται από 5-6 οικισμούς, με κυριότερους το Άνω Γραικικό, το οποίο είναι και η έδρα της και το Κάτω Γραικικό. Το χωριό είναι χτισμένο στις πλαγιές των Τζουμέρκων, σε υψόμετρο 520 μέτρων και το 2021 είχε 80 κατοίκους, οι οποίοι ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Το χωριό αυτό παλαιότερα φημίζονταν, όπως είπα παραπάνω, για τους μαστόρους της πέτρας.
Διαπιστώνουμε λοιπόν με ποια προχειρότητα ο ληξίαρχος εκείνων των χρόνων, την περίοδο δηλαδή αμέσως μετά από την Απελευθέρωση του Φαναρίου Ιθώμης από τους Τούρκους, κατέγραφε τα επίσημα στοιχεία της κάθε οικογένειας, του κάθε ανθρώπου.
Στο Δημοτολόγιο Φαναρίου συναντήσαμε και τον γιο τού Χαχούλια Δημητρίου του Γεωργίου, τον Χαχούλη Γεώργιο.
* Ο Χαχούλης Γεώργιος του Δημητρίου και της Βασιλικής, γεννήθηκε το 1916 στο Φανάρι Καρδίτσας, ήταν γεωργός, παντρεύτηκε την Αφροδίτη, το γένος Κωνσταντίνου Αγορόπουλου και έκανε μαζί της τα παιδιά:
– τη Βασιλική, η οποία γεννήθηκε το 1951
– την Αγορίτσα, η οποία γεννήθηκε το 1953 και
– τον Δημήτρη, ο οποίος γεννήθηκε το 1957. Ο Δημήτρης Χαχούλης είναι αυτός που μου έδωσε πολύτιμες μαρτυρίες για την ιστορία της οικογένειας Χαχούλια ή Χαχούλη.
5. Ο μακρινός πρόγονος των Χαχούληδων και το γενεαλογικό δέντρο της οικογένειας.
Ο μακρινός πρόγονος της οικογένειας των Χαχούληδων ήταν ο Χαχούλιας Γεώργιος, ο οποίος δεν ξέρουμε ούτε πότε γεννήθηκε ούτε αν γεννήθηκε στο χωριό Γραικικό των Τζουμέρκων της Άρτας ή στο Φανάρι Ιθώμης. Αν γεννήθηκε στο Φανάρι, θα πρέπει να γεννήθηκε πριν από το 1840, γιατί διαφορετικά θα ήταν γραμμένος στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου. Αν γεννήθηκε στο Γραικικό Άρτας θα πρέπει να είναι γραμμένος στο Μητρώο Αρρένων του Γραικικού. Το γεγονός πως ο γιος του, ο Χαχούλιας Δημήτριος, ο οποίος γεννήθηκε το 1871, είναι γραμμένος και στην κοινότητα του Γραικικού Άρτας και στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, αυτό σημαίνει πως ο ίδιος ερχόταν τουλάχιστον για εργασία στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, πολύ πριν από το 1871.
Όπως θα μου πει ο Δημήτρης Χαχούλης, από το χωριό Γραικικό των Τζουμέρκων έρχονταν πολλοί μαστόροι της πέτρας στο Φανάρι για να εργαστούν. Αυτοί έμειναν εποχιακά, από την άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο και τον χειμώνα γύριζαν πίσω στο χωριό τους, το Γραικικό.
Έτσι μπορώ να συμπεράνω πως το ίδιο θα έκανε και ο πατέρας τού Χαχούλια Δημητρίου, ο Χαχούλιας Γεώργιος. Για να τον δηλώσει και στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, το 1871, σημαίνει πως ήρθε με την οικογένειά του και έμεινε για κάποιο χρονικό διάστημα και εδώ. Και ασφαλώς εργαζόταν ως κτίστης, ως μάστορας της πέτρας, όπως και οι άλλοι συγχωριανοί του, που ξεκινούσαν την άνοιξη από την ορεινή Άρτα των Τζουμέρκων για να έρθουν να εργαστούν μέχρι του Αγίου Δημητρίου στο Φανάρι. Δεν ξέκοψε όμως από το Γραικικό Άρτας και γύρισε κάποια στιγμή σε αυτό, χωρίς να έρθει ξανά για εργασία στο Φανάρι.
Όπως θα μου πει ο Δημήτρης Χαχούλης, ο προπάππους του Γεώργιος Χαχούλιας είχε πολλά παιδιά, που σκόρπισαν σε διάφορα μέρη της Ελλάδας, όπως στα Ιωάννινα, τη Λειβαδιά, τα Καμένα Βούρλα…
“Ο παππούς Χαχούλιας Δημήτριος (γεν.1871) ήρθε από μικρό παιδί και δούλευε ως κτίστης κοντά σε μαστόρους που έρχονταν από το χωριό του, το Γραικικό Άρτας. Αυτοί έμειναν εποχιακά στο Φανάρι αλλά ο παππούς μου έμεινε και δεν γύρισε πίσω. Δούλευε ως μάστορας μέχρι το 1940 περίπου. Ήταν κι αγρότης παράλληλα. Δούλευε μαζί με τα παιδιά του στα χωράφια και είχε και καμιά 30αριά πρόβατα. Είχε πρόβατα μέχρι το 1957. Έμεινε στο σπίτι που έμεινε και ο πατέρας μου, ο Γιώργος, εγώ και ο γιος μου ο Γιώργος Χαχούλης. Πέθανε το 1968. Ο πατέρας του, δηλαδή ο προπάππους μου, ήρθε μόνο τρεις φορές για να δει τον γιο του, τον Δημήτρη, στο Φανάρι. Είχε την οικογένειά του στο Γραικικό Άρτας.
Ο πατέρας μου Χαχούλης Γεώργιος δεν ασχολήθηκε καθόλου ως κτίστης. Είχε καμίνι μέχρι το 1968 και έφτιαχνε τσουκάλια. Ήταν παράλληλα και αγρότης”, θα μου πει ο Χαχούλης Δημήτρης του Γεωργίου.
6. Ας δούμε τώρα τι έγινε με τα άλλα παιδιά τού Χαχούλια Δημητρίου του Γεωργίου.
“Ο παππούς μου όταν ήρθε μικρός στο Φανάρι, έμεινε σε κάποια οικογένεια. Μεγάλωσε εδώ και παντρεύτηκε δύο φορές. Η πρώτη του γυναίκα πέθανε πάνω στη γέννα, ενώ μετά από λίγες μέρες πέθανε και το βρέφος τους, ο Κωνσταντίνος, το 1900.
Μετά παντρεύτηκε τη δεύτερη γυναίκα του, τη Βασιλική, το γένος Σερέτη από το χωριό Μαγουλίτσα Καρδίτσας. Μαζί της έκανε τα έξι παιδιά που είδαμε παραπάνω:
* Η Μαρία (γεν. 1903), παντρεύτηκε τον Αθανάσιο Κουτρουλιά και έκανε 4 κορίτσια και 1 αγόρι, τον Αποστόλη.
* Ο Ιωάννης (1907), παντρεύτηκε δύο φορές και έκανε αρκετά παιδιά. Τα αγόρια είναι: ο Βαγγέλης, ο Γιώργος, ο Δημήτρης, ο Νίκος.
* Ο Σωκράτης (1909), ο οποίος πέθανε εξαιτίας μιας πάθησης στο πόδι, ανύπαντρος.
* Η Βαγγελή (1913), η οποία παντρεύτηκε τον Βάιο Κουλοσούσα και έμεινε στα “Πηλιορίκια”.
* Ο Γιώργος (1916), ο οποίος παντρεύτηκε την Αφροδίτη και έκανε τρία παιδιά, δύο κορίτσια και τον Δημήτρη (1957).
* Η Σταυρούλα (1919), η οποία παντρεύτηκε τον Γεώργιο Γούτσιο κι έκανε δύο παιδιά, τον Ναπολέοντα, που έχει πεθάνει και τη Λευκοθέα.
7. Όλες αυτές οι οικογένειες των Φαναριωτών Χαχούληδων ζουν σε τρία σπίτια στο χωριό μας το Φανάρι Ιθώμης. Η μόνη οικογένεια που μένει μόνιμα στο Φανάρι είναι του Χαχούλη Δημήτρη. Οι άλλες δύο, του Δημήτρη Χαχούλη που έχει πεθάνει και του Γιώργου Χαχούλη έρχονται το καλοκαίρι ή για μερικούς μήνες τον χρόνο.
8. Στις τρεις πρώτες φωτογραφίες βλέπουμε εικόνες από το χωριό Γραικικό των Τζουμέρκων της Άρτας.
Σε μια φωτογραφία βλέπουμε και τη συνοικία τα “Λωλέικα”, όπου έζησαν και ζουν οι οικογένειες των Φαναριωτών Χαχούληδων.
Η άλλη φωτογραφία, που γράφει από ποιον είναι τραβηγμένη, δείχνει το Φανάρι Ιθώμης όπως το βλέπει η οικογένεια Χαχούλη Δημήτρη από το σπίτι της.
Αύριο η συνέχεια…
Σάββατο, 9 Μάη 2026
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
