186ο: Η ιστορική ανατροπή του μύθου πως
οι Φαναριώτες μάστορες ήρθαν μετά το 1881 στο χωριό μας
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την έρευνα και τα μαθήματα ιστορίας, τα οποία θέλω να πιστεύω πως συμβάλλουν στην ιστορική αυτογνωσία μας, πάνω όμως σε επιστημονική βάση. Σήμερα θα αναφερθώ στην εδραιωμένη πεποίθηση πως οι Ηπειρώτες μάστορες της πέτρας τού Φαναρίου ήρθαν στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, αμέσως μετά από την Απελευθέρωση της Θεσσαλίας το 1881. Θα αποδείξω με στοιχεία πως αυτή η πεποίθηση είναι λανθασμένη και ανιστόρητη και θα προχωρήσω στην ανατροπή της.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Όπως έχω ήδη αναφέρει, έχει διαμορφωθεί κι έχει παγιωθεί ένας μύθος, ο μύθος πως οι Φαναριώτες μάστοροι άρχισαν να φτάνουν στο χωριό μας μετά το 1881, μετά δηλαδή από την Απελευθέρωση του χωριού μας από τους Οθωμανούς Τούρκους.
Σύμφωνα με τον μύθο αυτόν, μετά το 1881, αρχικά οι Στρατσιανίτες χτιστάδες, από την επαρχία της Κόνιτσας, έρχονταν μόνοι τους, χωρίς τις οικογένειές τους, εργάζονταν όσο ο καιρός ήταν καλός και όταν άρχιζαν οι βροχές του φθινοπώρου πήγαιναν πίσω στο χωριό τους, τη Στράτσιανη Ιωαννίνων. Αυτό γινόταν για μερικά χρόνια, ώσπου αποφάσισαν να πάρουν μαζί τους και τις οικογένειές τους και να μεταδημοτεύσουν στο χωριό μας, το Φανάρι, το οποίο τους πρόσφερε ευκαιρίες για εργασία. Για τους Φαναριώτες συγγραφείς και αρθρογράφους η μεταδημότευση ξεκίνησε το 1881 και προχώρησε έως και το 1917. Το 1881, ήταν το κρίσιμο χρονικό σημείο.
Την άποψη αυτή την υποστήριξαν όλοι οι μελετητές και συγγραφείς ή αρθρογράφοι του χωριού μας και όχι μόνο. Αυτή την άποψη έχει ο Δημήτρης Χαντζιάρας στο βιβλίο του Σκόρπια φύλλα, 1997, ο Χριστόφορος Τραυλός στο βιβλίο του Η θεσσαλική Ιθώμη, το Φανάρι, 2002, ο Λάμπρος Σωτηρίου στο βιβλίο του Φανάρι, από το χθες στο σήμερα, 2010. Την ίδια άποψη έχει και η ιστοσελίδα stratsiani.gr, η οποία ουσιαστικά αναπαράγει τις απόψεις του Δημήτρη Χαντζιάρα και τα όσα γράφει στο βιβλίο του Σκόρπια φύλλα, 1997, ιδιωτική έκδοση. Δεν το κρύβω πως την ίδια άποψη είχα κι εγώ, μέχρι που οι ιστορικές πηγές που είχα πια στη διάθεσή μου και η προσεκτική έρευνα και μελέτη, μου την ανέτρεψαν. Όπως θα δούμε, συνολικά πια, οι φημισμένοι μάστοροι της πέτρας, οι πελεκητές και οι χτίστες της πέτρας, δεν ήρθαν μετά από το 1881, μετά από την Απελευθέρωση αλλά τουλάχιστον πολλές δεκαετίες πριν…
2. Ας παρακολουθήσουμε το Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, το οποίο καλύπτει την περίοδο από το 1840 μέχρι το 1938. Το Μητρώο Αρρένων είναι ένα ειδικό δημόσιο βιβλίο στο οποίο εγγράφονται υποχρεωτικά όλοι οι άρρενες υπήκοοι με βάση το έτος γέννησής τους και τον τόπο γέννησής τους. Σκοπός του Μητρώου Αρρένων είναι η παρακολούθηση κυρίως των στρατιωτικών υποχρεώσεων των ανδρών και χρησιμοποιείται από τα στρατολογικά γραφεία για την κλίση των στρατεύσιμων. Κάθε νέο άρρεν εγγράφεται αυτόματα στο Μητρώο Αρρένων μέσω της ληξιαρχικής πράξης γέννησής του.
Σύμφωνα με το Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης τα ονοματεπώνυμα των Φαναριωτών μαστόρων που μας ενδιαφέρουν έχουν ως εξής, σε ό,τι αφορά το έτος γέννησης και τον τόπο γέννησής τους:
* Πατσιώλης Ρίζος του Ζήση, έτος γέννησης 1840, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Ταμπάκης Γεώργιος, έτος γέννησης 1841, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Μιχαλόπουλος Χρήστος, έτος γέννησης 1842, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Καρακώστας Γεώργιος, έτος γέννησης 1851, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Σιώμος Νικόλαος, έτος γέννησης 1852, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Σιώμος Παναγιώτης, έτος γέννησης 1856, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Γεράσης Παναγιώτης, έτος γέννησης 1858, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Γκέλης Ανδρέας, έτος γέννησης 1858, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Παγονόπουλος Γεώργιος, έτος γέννησης 1860, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Σιώμος Γιώργος, έτος γέννησης 1861, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Σουρέλης Χρήστος του Παναγιώτη, έτος γέννησης 1865, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Καστάνης Χρήστος, έτος γέννησης 1866, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Λιούλιος Παναγιώτης, έτος γέννησης 1866, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Πατσιώλης Χρήστος, έτος γέννησης 1867, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Λιούλιος Νικόλαος, έτος γέννησης 1868, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Χαχούλιας Δημήτριος, έτος γέννησης 1871, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Λιανός Ιωάννης, έτος γέννησης 1875, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Καρακώστας Πέτρος του Γεωργίου, έτος γέννησης 1880, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Σουρέλης Αθανάσιος, έτος γέννησης 1881, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης.
* Λάμπρου Θωμάς του Δημητρίου, έτος γέννησης 1882, τόπος γέννησης Στράτσιανη
* Λιανός Νικόλαος του Παναγιώτη, έτος γέννησης 1882, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης
* Μιχαλόπουλος Ευάγγελος του Χρήστου, έτος γέννησης 1882, τόπος γέννησης Φανάριον Ιθώμης…
Σταματώ εδώ, γιατί ως εδώ ήταν το κρίσιμο χρονικό σημείο.
Διαπιστώνουμε πως τα 22 άρρενα άτομα, τα οποία έχουν γεννηθεί στο Φανάρι Ιθώμης και είναι γραμμένα στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης, έχουν 14 επώνυμα, τα οποία είναι αυτά που μας ενδιαφέρει να εξετάσουμε. Καταλαβαίνει κανείς πως πίσω από τα 14 επώνυμα ή τα 22 άρρενα άτομα υπάρχουν 14 ευρείες ή 22 πυρηνικές οικογένειες.
Ο Δημήτρης Χαντζιάρας στο εν λόγω βιβλίο του προσθέτει στα παραπάνω επώνυμα ως ερχόμενα από τη Στράτσιανη και άλλα δύο επώνυμα: Λάμπρου και Σαναβίτης.
Ουσιαστικά και τυπικά για τον Δημήτρη Χαντζιάρα, τα 13 επώνυμα αυτών των 22 αρρένων, έχουν έρθει στο Φανάρι Ιθώμης μετά από το 1881. Διαπιστώνουμε πως η άποψη αυτή είναι εντελώς έξω από την πραγματικότητα. Όπως είδαμε τα άτομα αυτά γράφτηκαν στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης πολλές δεκαετίες πριν από την Απελευθέρωση του Φαναρίου το 1881 και ασφαλώς δεν δηλώθηκαν μόνα τους στο ληξιαρχείο και στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου αλλά τα δήλωσαν οι γονείς τους, οι οποίοι προφανώς ζούσαν εδώ μόνιμα ή ζούσαν κι εδώ για πολλούς μήνες του έτους. Αυτό σημαίνει πως η παρουσία των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας στο χωριό μας πάει ακόμα πιο πίσω- ίσως και πριν από την Επανάσταση του 1821…
3. Αύριο θα δούμε τα ονοματεπώνυμα των Στρατσιανιτών Αρρένων που μας ενδιαφέρουν και τα οποία είναι γραμμένα στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης της επαρχίας της Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων για την περίοδο από το 1845 έως το 1881. Στόχος μου είναι να βρω την καταγωγή, τον τόπο προέλευσης των Φαναριωτών μαστόρων, με έναν τρόπο αδιαμφισβήτητο.
Όπως όμως και να έχει το πράγμα, ο μύθος πως οι φερόμενοι ως Ηπειρώτες μάστορες ήρθαν στο Φανάρι Ιθώμης μετά από το 1881, αρχικά μόνοι τους και στη συνέχεια φέρνοντας και τις οικογένειές τους, έχει πια ανατραπεί, έχει πια καταρρεύσει.
4. Στις δύο πρώτες φωτογραφίες βλέπουμε συνεργεία Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας σε ώρα εργασίας. Οι φωτογραφίες είναι από το αρχείο της Χαρούλας Γκέλη.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε Φαναριώτες από τη συνοικία τα Μαστόρικα. Η φωτογραφία είναι από το οικογενειακό αρχείο της Ευαγγελίας Πατσιώλη-Ζέρβα. Μπορούμε να διακρίνουμε τον Νίκο Πατσιώλη, τον Θωμά Νέστορα, τον Κώστα Αγγελάκη, τον Κώστα Κουλοσούσα και άλλους.
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε τη συνοικία τα “Μαστόρικα” στο Φανάρι Ιθώμης.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τη πέτρινη βρύση στο χωριό Στράτσιανη της επαρχίας Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων.
Αύριο η συνέχεια…
Τετάρτη, 13 Μάη 2026
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα
