9ο: Οι στωικοί για την καταληπτική και την ακατάληπτη φαντασία/παράσταση. Μια κριτική ανάγνωσή τους.
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το μεγάλο αφιέρωμα στη στωική Λογική και Φιλοσοφία. Σήμερα θα αναφερθώ στα είδη των φαντασιών και ιδιαίτερα στο ζευγάρι των καταληπτικών (=κατανοητών) κι ακατάληπτων (=ακατανόητων) φαντασιών, στα οποία διακρίνουν τις φαντασίες- αυτά τα οποία εμείς σήμερα τα αποκαλούμε αισθήματα, νοητικές παραστάσεις, είδωλα των πραγμάτων και τα οποία σύμφωνα με τους στωικούς φιλοσόφους αποτυπώνονται στο ηγεμονικό, στο λογικό, στο ανώτατο μέρος της ψυχής των ανθρώπων, το οποίο κατοικοεδρεύει στην καρδιά τους. Παράλληλα θα ασκήσω και κριτική από τις αρχές της υλιστικής διαλεκτικής Λογικής και Γνωσιοθεωρίας.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Σύμφωνα με όσα μας λέει ο Διογένης Λαέρτιος για τα δόγματα της διδασκαλίας των στωικών λογικών και φιλοσόφων, η φαντασία είναι το αποτύπωμα, η νοητική παράσταση που αφήνει στη ψυχή τού ανθρώπου ένα αντικείμενο το οποίο επιδρά στα αισθητήρια όργανα των αισθήσεων. Και συνεχίζει:
“Για τους στωικούς φιλοσόφους υπάρχουν δύο είδη φαντασιών:
α. Η καταληπτική φαντασία, δηλαδή η κατανοητή φαντασία, η οποία είναι η εννοιακή φαντασία, αφού τα πράγματα κατανοούνται δια μέσου των εννοιών τους. Την καταληπτική φαντασία, οι στωικοί, τη θεωρούν κριτήριο αληθείας τής πραγματικότητας. Η καταληπτική φαντασία προκαλείται, δημιουργείται από ένα πραγματικό αντικείμενο και διαμορφώνεται σύμφωνα με το αντικείμενο ως σφραγίδα και αποτύπωμα στη ψυχή μας. Η φαντασία αυτή δεν είναι φάντασμα, δεν είναι ένα όνειρο, όπως γίνεται στη διάρκεια του ύπνου. Η καταληπτική φαντασία, το αίσθημα, η νοητική παράσταση, το είδωλο προέρχεται από ένα πραγματικό αντικείμενο, συμφωνεί με αυτό και έχει αποτυπωθεί, έχει εντυπωθεί κι έχει πιεστεί σαν σφραγίδα πάνω στη ψυχή μας, με τρόπο που δεν θα μπορούσε να υπάρχει ως τέτοια αν προερχόταν από κάτι που είναι ανύπαρκτο.
Οι καταληπτικές φαντασίες είναι αισθητικές εντυπώσεις, οι οποίες προέρχονται από την επίδραση που ασκούν πάνω σε κάποιο ή κάποια αισθητήρια όργανα τα εξωτερικά αντικείμενα. Υπάρχουν όμως και φαινομενικές φαντασίες οι οποίες μοιάζουν να προέρχονται από υπαρκτά αντικείμενα.
β. Η ακατάληπτη φαντασία, η μη κατανοητή φαντασία, μπορεί να ξεκινάει από κάτι το μη υπαρκτό, από κάτι το μη πραγματικό, ή να ξεκινάει από κάτι υπαρκτό, αλλά δεν διαμορφώνεται σύμφωνα με αυτό, με αποτέλεσμα να μην είναι σαφής και ευδιάκριτη η εντύπωση μέσα στη ψυχή μας”.
2. Διαπιστώνουμε πως για τους στωικούς φιλοσόφους και λογικούς, η καταληπτική φαντασία είναι ένα πιστό αντίγραφο των αντικειμένων, της υλικής πραγματικότητας στη ψυχή του ανθρώπου διά μέσου των αισθητηρίων οργάνων των αισθήσεων. Για τους στωικούς η καταληπτική φαντασία είναι καθαρή, ακριβής και έντονα αποτυπωμένη στη ψυχή τού ανθρώπου, με αποτέλεσμα να την αποδέχονται ως πιστή εικόνα της πραγματικότητας. Η καταληπτική φαντασία δεν είναι για τους στωικούς μια απλή παράσταση, μια απλή εικόνα ή ένα απλό αντίγραφο της πραγματικότητας. Η καταληπτική φαντασία είναι η απόλυτη συμφωνία με το αντικείμενο της πραγματικότητας. Μάλιστα θεωρούν την καταληπτική φαντασία ως κριτήριο αληθείας των πραγμάτων του κόσμου.
Στο σημείο αυτό να πω ότι οι στωικοί φιλόσοφοι έχουν ένα μέρει δίκιο. Δεν έχουν όμως απόλυτα δίκιο. Έχουν δίκιο γιατί αν η καταληπτική φαντασία δεν ήταν αντίγραφο της πραγματικότητας, τότε όλες οι πράξεις μας θα αποτύγχαναν. Όμως πολλές πράξεις μας αποτυγχάνουν… Γιατί;
Δεν θα επεκταθώ όμως εδώ περισσότερο, γιατί θα αφιερώσω ξεχωριστό κεφάλαιο για τα κριτήρια αλήθειας των στωικών φιλοσόφων και λογικών σε επόμενο μάθημα, στα οποία θα τα ασκήσω κριτική από τη σκοπιά της υλιστικής διαλεκτικής μεθόδου. Κι αυτό γιατί θα πρέπει να εξετάσω κάποιες ακόμα έννοιες της στωικής Γνωσιοθεωρίας, όπως είναι η έννοια της συγκατάθεσης, της κατάληψης και της επιστήμης. Υπομονή…
3. Διαπιστώνουμε ακόμη πως για τους στωικούς φιλοσόφους υπάρχουν και οι ακατάληπτες παραστάσεις, οι ακατάληπτες, οι ακατανόητες φαντασίες. Υποστηρίζουν πως οι πηγές των ακατάληπτων φαντασιών είναι δύο:
α. Το υπαρκτό αντικείμενο. Η ψυχή μας δεν μπορεί να κατανοήσει κάποιες φαντασίες, είδωλα, εικόνες, παραστάσεις, όταν αυτές δεν είναι σαφείς και ευδιάκριτες από τις άλλες. Και πράγματι, για πολλά πράγματα έχουμε θολή εικόνα, συγκεχυμένη, όχι ξεκάθαρη. Αυτές οι συγκεχυμένες εικόνες μάς κάνουν να είμαστε επιφυλακτικοί και μας εμποδίζουν να εκφραστούμε με βεβαιότητα για αυτό που είδαμε ή ακούσαμε…
β. Το ανύπαρκτο αντικείμενο. Για τους στωικούς φιλοσόφους η ψυχή μας μπορεί να δημιουργήσει φαντασίες, εικόνες, παραστάσεις ακατανόητες, ακατάληπτες για τη ψυχή μας, ακόμα και από ανύπαρκτα πράγματα. Υπάρχουν τέτοιες φαντασίες, οι οποίες είναι στην πραγματικότητα φαντασιώσεις, καθώς μοιάζουν να προέρχονται από υπαρκτά πράγματα, τα οποία όμως δεν υπάρχουν.
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο 6976026625
